خطر قراردادهای بدون بازگشت در خرید اقساطی شمش طلا از پلتفرمها
خرید اقساطی شمش طلا از پلتفرمهای آنلاین، پس از انعقاد قرارداد عملاً امکان انصراف یا لغو معامله را برای کاربر محدود میکند. در این مدل، طلای خریداریشده تا زمان تسویه کامل اقساط نزد پلتفرم باقی میماند و باید در خزانههای مورد تأیید نگهداری شود. با این حال، نبود یک سامانه نظارتی یکپارچه و برخط باعث شده کاربران نتوانند بهصورت لحظهای از موجودی طلای پلتفرم یا محل نگهداری دارایی خریداریشده خود مطلع شوند.
در کنار کالاهای مصرفی که به واسطه لندتکها امکان خرید اقساطی آنها فراهم شده است، کالاهای سرمایهای نیز به این مدل وارد شدهاند. شمش طلا یکی از این کالاهاست که اکنون امکان خرید اقساطی آن در برخی پلتفرمهای آنلاین طلا وجود دارد. کاربران میتوانند با استفاده از اعتبار تأمینکنندگان، مقدار مشخصی طلا خریداری و هزینه آن را طی دورههای مختلف، از حدود ۱۰ تا ۳۶ ماه، پرداخت کنند.
با این حال، طبق گفته پلتفرمهای طلایی که با آنها گفتوگو شده است، تفاوت مهمی میان خرید نقدی و اقساطی طلا وجود دارد. در خرید نقدی، کاربر پس از پرداخت میتواند طلای خریداریشده را تحویل بگیرد، اما در خرید اقساطی، طلا تا زمان تسویه کامل نزد پلتفرم باقی میماند.
به این ترتیب، کاربر در زمان انعقاد قرارداد مقدار مشخصی طلا را خریداری میکند، اما تا پایان دوره بازپرداخت امکان دریافت فیزیکی آن را ندارد. فرقی هم نمیکند دوره بازپرداخت ۱۰ ماه باشد یا ۳۶ ماه؛ طلایی که در ابتدای قرارداد برای کاربر خریداری شده، تا زمان تسویه کامل بهعنوان پشتوانه و وثیقه بازپرداخت اقساط نزد پلتفرم باقی میماند.
برای مثال، اگر کاربری امروز با دریافت ۱۰۰ میلیون تومان اعتبار، پنج گرم طلا خریداری کند، در پایان دوره بازپرداخت صاحب ۱۰۰ میلیون تومان نخواهد بود، بلکه مالک همان پنج گرم طلایی است که در زمان خرید برای او مشخص شده است.
طلای خریداریشده پیش از تحویل باید در خزانه نگهداری شود
سازوکار خرید اقساطی طلا بر این اساس است که همزمان با مشخص شدن میزان طلای مورد درخواست کاربر، پلتفرم باید معادل آن طلا را خریداری و در محل نگهداری مورد تأیید ذخیره کند. بنابراین اگر کاربر پنج گرم طلا خریداری کرده باشد، پلتفرم باید معادل همین میزان طلا را در اختیار داشته باشد و تا زمان تسویه اقساط، آن را بهعنوان وثیقه نگهداری کند.
این سازوکار از یک سو ریسک پلتفرم در برابر عدم پرداخت اقساط را کاهش میدهد و از سوی دیگر باعث میشود نوسانات قیمت طلا در طول دوره بازپرداخت، مقدار طلای متعلق به کاربر را تغییر ندهد.
برای نمونه، اگر کاربر در زمان انعقاد قرارداد هر گرم طلا را ۲۰ میلیون تومان خریداری کرده باشد و در پایان دوره ۱۲ماهه قیمت هر گرم به ۳۰ میلیون تومان برسد، پس از تسویه اقساط همان میزان طلای خریداریشده در ابتدا به او تعلق خواهد گرفت.
این ویژگی میتواند در دورههای صعودی بازار طلا برای کاربر مزیت محسوب شود؛ زیرا مقدار طلای مورد تعهد از همان ابتدا مشخص شده و افزایش قیمت طلا در طول دوره بازپرداخت، میزان طلای قابل دریافت را تغییر نمیدهد.
در این میان، پلتفرمهای طلا معمولاً امکان فروش اقساطی را بهصورت مستقیم تأمین نمیکنند و اعتبار مورد نیاز کاربر از طریق تأمینکنندگان اعتبار یا سایر سازوکارهای اعتباری فراهم میشود. در برخی مدلها، واسطه اعتباری بهصورت شفاف به کاربر معرفی میشود و در برخی دیگر، این واسطه در فرایند خرید برای کاربر چندان قابل مشاهده نیست. با این حال، در نهایت مبنای اعتبار ارائهشده، طلایی است که برای کاربر خریداری و نزد پلتفرم نگهداری میشود.
چرا پس از انعقاد قرارداد امکان انصراف وجود ندارد؟
یکی از مهمترین نکات در خرید اقساطی طلا، شرایط قرارداد پس از نهایی شدن خرید است. کاربر علاوه بر قیمت طلا، هزینههای مرتبط با دریافت اعتبار و اجرای قرارداد را نیز متحمل میشود. از آنجا که طلا از ابتدای قرارداد خریداری و برای کاربر ذخیره شده است، پس از اجرای قرارداد امکان لغو آن به سادگی وجود ندارد.
در واقع، کاربر نمیتواند بخشی از اقساط را پرداخت کند و سپس به اندازه مبلغ پرداختشده، طلای خود را تحویل بگیرد و از ادامه قرارداد منصرف شود. طلای خریداریشده تا زمان تسویه کامل نزد پلتفرم باقی میماند و پس از پایان اقساط، امکان آزادسازی و تحویل آن به کاربر فراهم میشود.
این موضوع در شرایطی که قیمت طلا نوسان زیادی داشته باشد اهمیت بیشتری پیدا میکند. برای مثال، ممکن است کاربری در زمان خرید هر گرم طلا را ۱۷ میلیون تومان خریداری کرده باشد و در مدت کوتاهی قیمت آن به ۲۳ میلیون تومان برسد. در چنین شرایطی، پرداخت یکجای اقساط و دریافت طلای خریداریشده میتواند برای کاربر جذابتر باشد.
در مقابل، اگر خرید در زمان اوج قیمت انجام شده باشد و قیمت طلا در پایان دوره بازپرداخت کاهش پیدا کند، کاربر همچنان موظف به پرداخت اقساط مطابق قرارداد خواهد بود و کاهش ارزش دارایی، تعهد او برای تسویه را از بین نمیبرد.
بنابراین، کاربر در خرید اقساطی طلا صرفاً یک کالا خریداری نمیکند؛ بلکه وارد قراردادی میشود که تا پایان دوره بازپرداخت ادامه دارد. هزینههای مربوط به دریافت اعتبار نیز در ابتدای فرایند ایجاد میشود و از آنجا که طلا از همان ابتدا خریداری و برای کاربر ذخیره شده است، لغو قرارداد پس از اجرا میتواند برای طرفین فرایندی پیچیده و هزینهبر باشد.
از سوی دیگر، اگر کاربر پرداخت اقساط را متوقف کند، پلتفرم باید بتواند مطالبات خود را از محل طلای وثیقهشده پوشش دهد. آزادسازی و تحویل بخشی از طلا متناسب با هر قسط نیز میتواند ریسک پلتفرم را افزایش دهد؛ چراکه ممکن است کاربر پس از دریافت بخشی از دارایی، از ادامه پرداخت اقساط خودداری کند.
به همین دلیل، طلای خریداریشده تا زمان تسویه کامل نزد پلتفرم باقی میماند. پلتفرم نیز در این مدت باید میزان طلای متعلق به هر کاربر را مدیریت و نگهداری کند تا در صورت عدم پرداخت اقساط، امکان تسویه مطالبات از محل دارایی وثیقهشده وجود داشته باشد.
طلای کاربر دقیقاً کجاست؟
نقطه اصلی ابهام در این مدل، به دورهای مربوط میشود که بین خرید طلا و تحویل آن به کاربر فاصله وجود دارد. فرض کنید کاربری قراردادی ۳۶ماهه برای خرید مقدار مشخصی طلا منعقد کرده است. در این مدت، طلای فیزیکی در اختیار کاربر نیست و در عین حال امکان خروج ساده از قرارداد نیز وجود ندارد.
در چنین شرایطی این پرسش مطرح میشود که چه سازوکاری تضمین میکند طلای خریداریشده در زمان انعقاد قرارداد، تا پایان دوره بازپرداخت همچنان موجود باشد و در موعد مقرر به کاربر تحویل داده شود؟
اهمیت این پرسش زمانی بیشتر میشود که پلتفرمهای آنلاین طلا هنوز از یک سامانه نظارتی برخط و یکپارچه برخوردار نیستند که از طریق آن بتوان موجودی طلای هر پلتفرم و جابهجایی طلای متعلق به کاربران را بهصورت لحظهای رصد کرد.
از سوی دیگر، طلا با بسیاری از کالاهای مصرفی تفاوت دارد. قیمت این دارایی بهطور مستمر تغییر میکند و پلتفرم نیز نمیتواند بدون پشتوانه کافی، طلایی را به کاربر بفروشد. بنابراین در مدلی که طلای کاربر از زمان خرید تا پایان اقساط نزد پلتفرم باقی میماند، محل نگهداری و موجودی واقعی طلا اهمیت ویژهای پیدا میکند.
نبود سامانه نظارتی یکپارچه
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، در گفتوگو با پیوست، نبود سامانه نظارتی بانک مرکزی را یکی از دغدغههای اصلی این حوزه میداند و معتقد است با راهاندازی چنین سامانهای، خرید طلا چه بهصورت نقدی و چه اقساطی قابل رصد خواهد بود.
به گفته او، در چنین سامانهای باید مشخص باشد چه میزان طلا از موجودی پلتفرم خارج و به موجودی کاربر اضافه شده است. همچنین کاربر باید بتواند در حساب کاربری خود، میزان طلای متعلق به خود را مشاهده کند.
الفتنسب میگوید این فرایند در شرایط فعلی بهصورت دستی انجام میشود و تا زمانی که سامانه نظارتی برخط ایجاد نشود، نظارت دقیق بر محل نگهداری طلای خریداریشده توسط کاربر و میزان موجودی واقعی پلتفرم امکانپذیر نخواهد بود.
در نتیجه، کاربری که امروز وارد یک قرارداد اقساطی میشود، ممکن است برای دریافت طلای خود تا سه سال منتظر بماند. در تمام این مدت، دارایی او نزد پلتفرم باقی میماند و تنها پس از تسویه کامل اقساط میتواند طلای خود را تحویل بگیرد.
همین فاصله میان زمان خرید و زمان تحویل، اهمیت نظارت بر موجودی واقعی طلا را دوچندان میکند. مسئله اصلی برای کاربر در چنین مدلی فقط این نیست که امروز چه مقدار طلا خریداری کرده است؛ پرسش مهمتر این است که آیا همان میزان طلا تا روزی که آخرین قسط خود را پرداخت میکند، واقعاً برای او موجود خواهد بود یا خیر.
در نهایت، توسعه خرید اقساطی طلا بدون ایجاد سازوکار شفاف برای ثبت، نگهداری و رصد دارایی کاربران میتواند اعتماد به این بازار را با چالش مواجه کند. اگر قرار است کاربر برای دریافت دارایی خود ماهها یا حتی چند سال منتظر بماند، باید بتواند در طول این دوره از وجود واقعی طلای خریداریشده، محل نگهداری آن و میزان دارایی ثبتشده به نام خود اطمینان داشته باشد.
