هویت دیجیتال ایرانیان زیر سایه پلتفرمهای خارجی؛ هشدار تازه مرکز ملی فضای مجازی
مشاور دبیر شورای عالی فضای مجازی با هشدار درباره وابستگی هویت دیجیتال کاربران ایرانی به پلتفرمهای خارجی، بر ضرورت تکمیل شبکه ملی اطلاعات و ایجاد زیرساختهای مستقل برای مدیریت دادههای شهروندان تأکید کرد. به گفته او، شرکتهای بزرگ فناوری با جمعآوری و تحلیل اطلاعات رفتاری کاربران، به شناخت گستردهای از هویت، علایق و الگوهای تصمیمگیری آنها دست پیدا میکنند؛ موضوعی که میتواند چالشهایی برای حاکمیت کشورها بر دادههای شهروندان ایجاد کند.
به گزارش مرکز ملی فضای مجازی، جواد آزادی احمدآبادی، مشاور دبیر شورای عالی و مدیرکل حوزه ریاست مرکز ملی فضای مجازی، در یادداشتی به بررسی تأثیر پلتفرمهای دیجیتال بر شکلگیری هویت کاربران و ضرورت تقویت زیرساختهای داخلی پرداخته است.
او معتقد است پلتفرمهای بزرگ فناوری صرفاً ابزارهایی برای برقراری ارتباط یا دسترسی به اطلاعات نیستند، بلکه با جمعآوری و پردازش دادههای رفتاری، تصویری دیجیتال از کاربران میسازند. این اطلاعات میتواند برای تحلیل ویژگیهای فردی، پیشبینی رفتارهای آینده و حتی تأثیرگذاری بر تصمیمهای کاربران به کار گرفته شود.
به اعتقاد این مقام مسئول، وابستگی بخش مهمی از ارتباطات اجتماعی، اطلاعات شخصی و سوابق فعالیت کاربران به سرویسهای خارجی، علاوه بر دشوارکردن انتقال اطلاعات میان پلتفرمهای مختلف، مسئله کنترل و مالکیت دادهها را نیز به چالشی جدی برای کشورها تبدیل کرده است.
شبکه ملی اطلاعات؛ فراتر از یک زیرساخت ارتباطی
آزادی احمدآبادی در یادداشت خود تأکید کرده است که شبکه ملی اطلاعات نباید صرفاً بهعنوان مجموعهای از زیرساختهای فنی و ارتباطی تعریف شود. از نگاه او، این شبکه باید بستری برای مدیریت مستقل هویت دیجیتال شهروندان و افزایش کنترل آنها بر اطلاعات شخصیشان باشد.
او همچنین به نقش الگوریتمهای پلتفرمهای دیجیتال در شکلدهی به تجربه کاربران اشاره کرده و معتقد است این الگوریتمها تنها تعیین نمیکنند چه محتواهایی در معرض دید افراد قرار بگیرند، بلکه میتوانند بر نحوه برداشت آنها از موضوعات مختلف و حتی فرآیند تصمیمگیریشان تأثیر بگذارند.
مشاور دبیر شورای عالی فضای مجازی با اشاره به دیدگاههای پژوهشگرانی مانند شوشانا زوبوف و تاینا بوچر، نسبت به تمرکز حجم گستردهای از دادههای کاربران و قدرت فزاینده شرکتهای فناوری در مدیریت و پردازش این اطلاعات هشدار داده است.
او درباره مسئولیت نهادهای سیاستگذار در این زمینه مینویسد: «نقش نهاد متولی فضای مجازی و شورای عالی در این میان، تدوین و ابلاغ چارچوبهایی است که به شهروندان امکان دهد بدون وابستگی به پلتفرمهای فراملی، هویت خود را در بستر شبکه ملی اطلاعات مدیریت کنند.»
بر این اساس، توسعه زیرساختهای داخلی باید بهگونهای دنبال شود که کاربران بتوانند کنترل بیشتری بر اطلاعات شخصی، سوابق فعالیت و هویت دیجیتال خود داشته باشند. البته در این یادداشت، جزئیات فنی اجرای چنین زیرساختی یا برنامه زمانی مشخصی برای تحقق آن اعلام نشده است.
سه راهکار برای کاهش وابستگی هویت دیجیتال به پلتفرمهای خارجی
مدیرکل حوزه ریاست مرکز ملی فضای مجازی برای دستیابی به استقلال در حوزه هویت دیجیتال، سه محور اصلی را پیشنهاد کرده است که بر توسعه فناوری، تقویت قوانین و حمایت از خدمات داخلی تمرکز دارند.
۱. توسعه فناوریهای هویت خودسازمانده
نخستین پیشنهاد، سرمایهگذاری و توسعه فناوریهای موسوم به «هویت خودسازمانده» (Self-Sovereign Identity) است. این فناوریها با هدف قرار دادن کنترل اطلاعات هویتی در اختیار خود کاربران طراحی شدهاند و میتوانند وابستگی افراد به پلتفرمهای متمرکز برای مدیریت و ارائه اطلاعات هویتی را کاهش دهند.
۲. تدوین قوانین برای حفاظت از حقوق دیجیتال شهروندان
دومین راهکار، ایجاد چارچوب حقوقی بومی برای صیانت از حقوق دیجیتال کاربران است. به اعتقاد آزادی احمدآبادی، قوانین مربوط به این حوزه باید علاوه بر حفاظت از دادههای شخصی، امکان پیگیری حقوق شهروندان و اعتراض به تصمیمهایی را فراهم کنند که بهصورت خودکار و براساس الگوریتمها درباره آنها گرفته میشود.
۳. سرمایهگذاری در پلتفرمها و خدمات بومی
سومین محور پیشنهادی، حمایت و سرمایهگذاری در توسعه پلتفرمها و سرویسهای داخلی است. بااینحال، آزادی احمدآبادی تأکید دارد که موفقیت این خدمات نباید صرفاً بر محدودسازی دسترسی به پلتفرمهای خارجی متکی باشد.
از نگاه او، خدمات بومی زمانی میتوانند کاربران را به استفاده از خود ترغیب کنند که از کیفیت مناسب، امکانات کاربردی و قابلیت رقابت برخوردار باشند و اعتماد شهروندان را جلب کنند. بنابراین، سیاستگذاری در این حوزه باید بهجای تکیه صرف بر محدودیتها، بر بهبود تجربه کاربری و ایجاد ارزش واقعی برای مخاطبان متمرکز شود.
هشدار درباره آینده هویت دیجیتال شهروندان
آزادی احمدآبادی در بخش پایانی یادداشت خود، درباره پیامدهای ادامه وابستگی به زیرساختها و پلتفرمهای خارجی هشدار داده و نوشته است: «اگر ما نتوانیم در بستر شبکه ملی اطلاعات، یک زیرساخت هویتی مستقل و امن ایجاد کنیم، نسلهای آینده به جای آنکه شهروند ایران باشند، شهروندان سیلیکونولی خواهند بود.»
او همچنین مالکیت شهروندان بر دادههای شخصی را یکی از مؤلفههای اساسی استقلال هویت دیجیتال دانسته و اعلام کرده است که در یادداشت بعدی خود به موضوع اقتصاد داده و حقوق کاربران در این حوزه خواهد پرداخت.
مجموع این دیدگاهها نشان میدهد که از نگاه مسئولان مرکز ملی فضای مجازی، مسئله شبکه ملی اطلاعات تنها به توسعه ارتباطات و زیرساختهای فنی محدود نمیشود و موضوعاتی مانند حاکمیت داده، حفاظت از حریم خصوصی، استقلال هویت دیجیتال و اعتماد عمومی نیز باید در کانون سیاستگذاری این حوزه قرار بگیرند.