اقتصاد دیجیتال ایران در آزمون خودتنظیمگری بلکفرایدی
فرض کنید کالایی هفته گذشته با قیمت دو میلیون تومان فروخته شده است، اما فروشنده در جریان کمپین جمعه سیاه، قیمت آن را به چهار میلیون تومان افزایش میدهد و سپس با درج برچسب «۵۰ درصد تخفیف»، دوباره همان محصول را با قیمت دو میلیون تومان عرضه میکند. اگرچه در ظاهر خریدار با یک پیشنهاد ویژه روبهرو است، اما در واقع هیچ کاهش قیمتی اتفاق نیفتاده و با نوعی تخفیفسازی و فریب مصرفکننده مواجه هستیم.
این شیوه قیمتگذاری از منظر اقتصاد رفتاری نیز قابل بررسی است. پژوهشهای این حوزه نشان میدهند نخستین عددی که در معرض دید خریدار قرار میگیرد، میتواند به معیاری برای قضاوت او درباره قیمت واقعی و میزان جذابیت یک پیشنهاد تبدیل شود. این پدیده که «اثر لنگر» نام دارد، باعث میشود قیمت اولیه بر ارزیابی مصرفکننده تأثیر بگذارد. در نتیجه، زمانی که قیمت مرجع بهصورت غیرواقعی تعیین شده باشد، خریدار ممکن است تصور کند صرفهجویی قابلتوجهی انجام داده است؛ درحالیکه قیمت نهایی تفاوتی با قیمت پیشین ندارد.
تداوم چنین رفتارهایی علاوه بر تضییع حقوق مصرفکنندگان، به رقابت سالم میان فروشندگان نیز آسیب میزند. کسبوکارهایی که واقعاً قیمت محصولات خود را کاهش میدهند، در شرایطی قرار میگیرند که فروشندگان متخلف با تخفیفهای ظاهری و تبلیغات فریبنده، پیشنهادهای خود را جذابتر جلوه میدهند.
خودتنظیمگری تشکلهای اقتصاد دیجیتال؛ از شعار تا اقدام عملی
انتظار میرود تشکلهای فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال، بهویژه در مناسبتهایی مانند جمعه سیاه، توانایی خود در زمینه خودتنظیمگری را با اقدامات مشخص، شفاف و قابل ارزیابی نشان دهند. نخستین گام در این مسیر، تدوین یک معیار مشخص و قابل راستیآزمایی برای محاسبه و اعلام تخفیفهاست.
یکی از راهکارهای قابل اتکا این است که درصد تخفیف هر کالا بر اساس پایینترین قیمتی محاسبه شود که همان فروشنده در ۳۰ روز پیش از آغاز کمپین برای آن محصول اعلام کرده است. اجرای چنین معیاری میتواند از افزایش مصنوعی قیمت پیش از شروع جشنوارههای فروش و سپس نمایش کاهش قیمت غیرواقعی جلوگیری کند.
در کنار تعیین این ضابطه، تشکلهای اقتصاد دیجیتال میتوانند با نظارت مستمر بر تبلیغات اعضای خود، قیمتهای اعلامشده را با سوابق واقعی قیمتگذاری محصولات تطبیق دهند. شناسایی تخفیفهای غیرواقعی، درخواست اصلاح تبلیغات گمراهکننده و در صورت لزوم پیگیری توقف آنها، از جمله اقداماتی است که میتواند اثربخشی این نظارت را افزایش دهد.
همچنین لازم است فرآیند رسیدگی به شکایتهای مصرفکنندگان شفاف و زمانبندیشده باشد. تعیین مهلت مشخص برای پاسخگویی به شکایتها و انتشار عمومی گزارش عملکرد، شامل تعداد موارد بررسیشده، تخلفات شناساییشده و تبلیغات اصلاح یا متوقفشده، به مردم امکان میدهد میزان پایبندی تشکلها به مسئولیتهایشان را ارزیابی کنند.
اعتماد مصرفکننده، معیار واقعی موفقیت خودتنظیمگری
اعتبار خودتنظیمگری زمانی مشخص میشود که تشکلهای صنفی و تخصصی بتوانند حتی در برابر تخلف اعضای خود نیز موضعی شفاف و مسئولانه اتخاذ کنند. حمایت از حقوق مصرفکننده نباید به صدور بیانیه یا توصیههای کلی محدود شود، بلکه باید در قالب نظارت مؤثر و برخورد با رفتارهای گمراهکننده نمود پیدا کند.
مصرفکننده حق دارد پیش از نهاییکردن خرید، بداند تخفیفی که در تبلیغات یک فروشگاه مشاهده میکند بر اساس چه قیمتی محاسبه شده و در مقایسه با قیمت واقعی گذشته، چه میزان صرفهجویی برای او به همراه دارد.
در نهایت، جمعه سیاه فرصتی برای تقویت اعتماد عمومی به تجارت الکترونیکی و رقابت سالم میان کسبوکارهاست؛ فرصتی که تحقق آن به شفافیت قیمتگذاری، مسئولیتپذیری فروشندگان و جدیت تشکلهای اقتصاد دیجیتال در مقابله با تخفیفهای ساختگی وابسته است.