از تهدید تا فرصت؛ تأثیر جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل بر گردشگری منطقه
در اوج بحرانها، صنایع غیرنظامی نخستین آسیبدیدگان هستند؛ و صنعت گردشگری، این بار نیز در خط مقدم تبعات جنگی ناخواسته قرار گرفت. جنگ ۱۲ روزه اخیر میان ایران و اسرائیل، تنها یک درگیری نظامی یا سیاسی نبود؛ موج شوک ناشی از آن به سرعت به لایههای اقتصادی و اجتماعی کشور سرایت کرد و صنعت گردشگری را در وضعیتی بحرانی قرار داد. در این گزارش، به بررسی دقیق تأثیرات مخرب این جنگ بر گردشگری ایران میپردازیم؛ از توقف کامل پروازها گرفته تا فرصتهای پنهان در دل بحران که میتوانند آیندهای متفاوت را برای این صنعت رقم بزنند.
گردشگری در کما: پروازها متوقف، رزروها صفر
در نخستین روزهای جنگ، صنعت گردشگری کشور به معنای واقعی کلمه “به کما رفت.” پروازهای داخلی و خارجی بهطور کامل متوقف شدند، فرودگاههای اصلی کشور با اختلال جدی یا تعطیلی کامل مواجه شدند، و سفرهای هوایی عملاً از سبد برنامههای مردم حذف شد. همزمان، رزروهای اقامتی در هتلها به صفر نزدیک شد و فعالان گردشگری از کنسلیهای پیاپی و بلاتکلیفی شدید مسافران خبر دادند.
کارشناسان معتقدند این بحران، حتی از دوران کرونا نیز سنگینتر بود. در دوران کرونا، با وجود محدودیتها، جریان سفر با ظرفیت کمتری ادامه داشت؛ اما در این جنگ ۱۲ روزه، خطوط هوایی بهطور کامل متوقف شدند، امنیت سفر به پایینترین سطح خود رسید، و حتی گردشگران خارجی که در ایران بودند یا قصد سفر داشتند، برنامههای خود را به کلی لغو کردند. این وضعیت، میتواند اثر بلندمدتی بر چهره ایران در ذهن گردشگران جهانی بگذارد. اختلال در دسترسی به اینترنت و مشکلات در خدماترسانی پلتفرمهای آنلاین نیز به مشکلات موجود افزود.
نور امیدی در دل تاریکی: فرصتهای پنهان و تغییر الگوهای سفر
با وجود تأثیرات شدید جنگ بر صنعت گردشگری، این بحران یک تغییر ناگهانی در الگوی رفتار مسافران ایجاد کرد: توقف کامل سفرهای هوایی، بسیاری را به گزینههای زمینی مانند اتوبوس و قطار سوق داد. این تغییر ناگهانی در رفتار سفر، میتواند نقطهای برای بازتعریف مدلهای سفر در ایران باشد.
در این میان، پلتفرمهای آنلاین مانند «مستربلیط» که از بازیگران اصلی فروش بلیط اتوبوس و قطار است، در این دوران بحرانی توانستند خدماترسانی خود را حفظ کنند و پاسخگوی بخش زیادی از نیاز مسافران برای سفرهای داخلی باشند. مستربلیط با حفظ پایداری خدمات و تسهیل سفرهای زمینی، نقشی فعال و مهم در مدیریت شرایط بحرانی ایفا کرد. همچنین «اسنپتریپ» و «علیبابا» نیز با تمرکز بر بخش اقامت، تلاش کردند تا بخشی از ظرفیت خود را در این مسیر حفظ کنند. این پلتفرمها در میانه بحران، همچنان به عرضه خدمات ادامه دادند و سهمی از تقاضای سفرهای زمینی را جذب کردند. به نظر میرسد در روزهایی که سفر هوایی غیرممکن شده بود، سهم بازار سفرهای زمینی نه تنها حفظ، بلکه تقویت شد؛ موضوعی که شاید در آینده نیز نقش پررنگتری در ساختار صنعت گردشگری و تغییر رفتار کاربران ایفا کند.
کاهش درآمد و نیاز به زیرساختهای قویتر: صدای فعالان صنعت گردشگری
یکی از مهمترین بحرانها برای فعالان حوزه گردشگری، کاهش شدید درآمد بود. اکثر پلتفرمهای آنلاین فروش بلیط و خدمات سفر، از کاهش ۸۰ درصدی درآمد خود در دوران جنگ ۱۲ روزه خبر دادهاند. حتی با گذشت یک ماه از پایان جنگ، با لغو بسیاری از تورها و برنامههای گردشگری، انتظار بازگشت سریع به درآمد قبل یا قرار گرفتن در مسیر رشد وجود ندارد.
یکی از فعالان گردشگری در گفتوگو با «اعتماد آنلاین» تأکید کرد که بحران اخیر نشان داد گردشگری ایران هنوز نیاز به زیرساختهای محکمتری برای تابآوری در شرایط بحرانی دارد. محمدمهدی اسماعیلی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز بر “توسعه گردشگری داخلی و سفرهای ایمن” به عنوان راهبردی برای کاهش اثرات بحرانها تأکید کرده است. علیاصغر شالبافیان، معاون سابق گردشگری وزارت میراث فرهنگی، نیز بر “تقویت همکاری و همافزایی میان دولت و بخش خصوصی” برای افزایش تابآوری در برابر تهدیدهای مشابه اشاره کرده است. برخی کارشناسان نیز معتقدند دولت باید مسئولیتها را به شکل متوازن میان بازیگران صنعت توزیع کند و از تمرکز فشار بر پلتفرمها بپرهیزد.
سناریوهای پیش رو و راهکارهای پیشنهادی: بازسازی و توسعه پایدار
با وجود خسارتهای وارد شده، هنوز میتوان به ترمیم و بازیابی صنعت گردشگری ایران امیدوار بود، بهویژه اگر همکاری میان نهادهای دولتی، پلتفرمهای خصوصی و سایر بازیگران زنجیره سفر، بیشتر و هدفمندتر شود.
کارشناسان معتقدند حمایت از کسبوکارهای گردشگری در چنین شرایطی، نباید صرفاً شعاری باشد. ارائه تسهیلات مشخص، تقویت ارتباطات در زمان بحران، و فراهمکردن زیرساختهایی برای سفر ایمن و پایدار، میتواند آینده این صنعت را از آسیبهای مشابه محافظت کند.
در این بحران، ظرفیت بالای پلتفرمهای دیجیتال برای خدمترسانی، حفظ جریان سفر و تسهیل دسترسی افراد به انواع حمل و نقل بدون ایجاد بازار سیاه و در عین شفافیت، به وضوح نمایان شد. این توان، اگر با همراهی و حمایت سیاستگذاران تقویت شود، میتواند به پشتوانهای واقعی برای افزایش تابآوری و پایداری صنعت گردشگری کشور تبدیل شود و راه را برای آیندهای متفاوت هموار سازد.
