چه ایدههای نوپایی برای آغاز به کار نیازمند جذب سرمایه هستند؟ مقدمهای بر سرمایهگذاری در استارتاپها
پاسخ به این سوال که آیا تمامی ایدههای استارتاپی برای راهاندازی و توسعه نیازمند جذب سرمایه هستند، منفی است. در بسیاری از موارد، یک استارتاپ میتواند در مسیر پیشرفت خود، منابع مالی لازم برای گسترش و رشد را به صورت خودکفا تأمین نماید. در چنین شرایطی، نیازی به جذب سرمایهگذار برای تحقق ایده و حضور سرمایهگذار (از هر نوعی) در آن وجود نخواهد داشت. بنابراین، پرسش اساسی این است که آیا من و استارتاپ نوپایم واقعاً به حضور یک سرمایهگذار و تحمل چالشهای مرتبط با آن نیازمندیم؟ پاسخ به این سوال نیازمند تفکر عمیق و بررسی جوانب مختلف است.
هیچ فرمول قطعی برای جذب سرمایهگذار برای ایده استارتاپی وجود ندارد!
در دنیای تجارت، سرمایهگذاری و استارتاپها، و در واقع در دنیای پیرامون ما، به جز برخی اصول علمی، تقریباً هیچ فرمول قطعی دیگری وجود ندارد. هیچ تضمینی وجود ندارد که راهکارهای ارائه شده در یک کتاب خاص یا سخنرانی یک فرد مشهور، قطعاً برای شما کارساز باشد. در عین حال، میتوان با اطمینان نسبتاً بالایی گفت که تمامی راهکارها و فرمولها برای هر سازمانی نیازمند شخصیسازی و انطباق با شرایط خاص آن هستند.
با در نظر گرفتن ابعاد مختلف سازمان شامل اندازه، نوع بازار و محصول، مخاطبان و مشتریان، رسانهها، رقبا و دهها پارامتر دیگر، و همچنین با توجه به چشمانداز بلندمدت و وضعیت ایدهآل و بهینه محصول و کسبوکار، شما باید به یک فرمول شخصیسازی شده برای جذب سرمایه و تزریق منابع مالی و غیرمالی دست یابید. در غیر این صورت، تلاش برای تقلید صرف از دیگران، احتمالاً از همین ابتدا شما را در مسیر شکست قرار خواهد داد.
این شخصیسازی از شناخت کامل شما نسبت به ایده، استارتاپ و فرهنگ سازمانی شما نشأت میگیرد. اگر ندانید از کجا آمدهاید، چه کاری را چگونه میخواهید انجام دهید و اهداف و آرمانهایتان چیست، قطعاً نه میتوانید به خوبی ایده خود را ارائه کنید و نه میتوانید انتظارات دیگران را نسبت به خود ارزیابی کرده و واکنش مناسب نشان دهید. تقریباً در فرآیند رشد یک استارتاپ، همانند یک انسان در حال بلوغ، آنچه اهمیت دارد، شناخت از خود و محیط پیرامون است. هرچه شناخت بهتری داشته باشید، میتوانید کنش و واکنشهای بهتری و درستتری از خود نشان دهید و با سرعت و دقت بیشتری به سوی اهداف خود حرکت کنید.
سرمایهگذار ایده استارتاپی شما لازم است چه ویژگیهایی داشته باشد؟
نکتهای که کمتر کسی در فرآیند جذب سرمایهگذار به آن توجه میکند، این است که آیا فرد یا مجموعهای که قرار است منابع مالی را به استارتاپ ما تزریق کند، با شخصیت، فرهنگ سازمانی و برند ما سازگار است یا خیر؟ آیا این سرمایهگذار قصد دارد تمامی فرآیندها را از نو تعریف کند؟ آیا میتواند با ساعت کاری شناور و دورکاری پرسنل کنار بیاید یا به ساعت حضور و غیاب و برنامهریزیهای سختگیرانه اعتقاد دارد؟ آیا روابط دوستانه تیمی برای او مهم است یا سلسله مراتب اداری خشک و رسمی؟
این نکات ظریف و بسیاری موارد دیگر، ضامن موفقیت شما در حفظ حیات، گسترش و بزرگ شدن کسبوکار، استارتاپ و ایده شما هستند. بنابراین، لطفاً تحت تأثیر موج ایجاد شده برای جذب سرمایه یا اصطلاحات پیچیده کتابها و سخنرانیها قرار نگیرید و به هر سازمان و حامی مالی که برای ایده شما پول خرج میکند، متوسل نشوید.
همانطور که هیچ گربهای برای رضای خدا موش نمیگیرد، هیچ سرمایهگذاری نیز صرفاً برای خوشایند شما هزینههای هنگفت را تقبل نخواهد کرد. سرمایهگذار انتظار بازگشت مالی یا اعتباری از این سرمایهگذاری را دارد و در صورت عدم تحقق این انتظار، قطعاً با مشکلات جدی مواجه خواهید شد.
نکات مهمی که قبل از جذب سرمایهگذار باید به آن توجه کنید:
به این نکته توجه داشته باشید که شما از نظر تجربه، تواناییهای تجاری، دانش و پشتوانه افراد متخصص مانند وکلا و مشاوران، همواره از سرمایهگذار عقبتر هستید. بنابراین، لطفاً قبل از هر اقدامی برای جذب سرمایهگذار برای ایده استارتاپ خود، به خوبی فکر کنید، جوانب مختلف را بسنجید و با مربیان، متخصصان و افراد موفق و شکستخورده در این حوزه مشورت نمایید.
اگر با این طرز فکر پیش میروید که «حالا یک طوری درستش میکنیم» یا «یک پولی میگیریم بعداً یک محصولی به آنها تحویل میدهیم»، باید به شما تبریک گفت! شما از همین حالا به فهرست طولانی کارآفرینان شکستخورده پیوستهاید، بدون آنکه خودتان هنوز از این موضوع آگاه باشید. اگر پس از تمامی بررسیها، محاسبات و مشورتها، باز هم احساس میکنید که نیاز به جذب سرمایه دارید، تازه گامهای اولیه آغاز میشود که در هفتههای آتی به آن خواهیم پرداخت.
اما پیش از هر اقدامی، کمی مکث کنید و با تیم خود مشورت نمایید. از افراد با تجربه در صنعت خود نظر بخواهید. سرگذشت رقبا و همکاران را بررسی کنید. رزومه سرمایهگذاران احتمالی و بزرگان این بازار را مطالعه کنید و با دیدگاههای آنها آشنا شوید تا یک دید کلی از بازار و وضعیت اقتصادی کشور و جهان به دست آورید. به حالات مختلف آینده کسبوکار خود فکر کنید: اگر موفق شوم چه میشود؟ اگر شکست بخورم چه؟ آیا حاضر هستم تعهدات سنگین مالی و اخلاقی بپذیرم؟ راهها و گزینههای مختلف را روی کاغذ بیاورید و در مورد نتایج احتمالی هر کدام به دقت فکر کنید.
جمعبندی درباره جذب سرمایهگذار برای ایده
در نهایت، پس از تمامی این بررسیها و تردیدها، اگر باز هم به این نتیجه رسیدید که به جذب سرمایهگذار برای ایده استارتاپی خود نیاز دارید، به شما تبریک میگویم. شما اکنون در ابتدای مسیری چالشبرانگیز قرار دارید که باید با تلاش فراوان، خود، تیم، ایده و کسبوکار خود را به سوی موفقیت هدایت کنید.
ممکن است فرصتهایی برای جذب سرمایه در پیش رو داشته باشید. اما انتخاب درست و اجتناب از گزینههای نامناسب نیازمند بررسی دقیق است. ممکن است یک فرصت به ظاهر جذاب اما در واقع ناپایدار را انتخاب کنید و پس از مدتی با مشکلات جدی مواجه شوید. بنابراین، بار دیگر تأکید میکنیم که هوشیار باشید و از خیالپردازیهای بیجا پرهیز کنید.
همواره قبل از انجام هر کاری، به اندازه کافی از خود سوال بپرسید. این یکی از قوانین جهانی زندگی و موفقیت است. قبل از آنکه دیگران از شما سوال کنند، از خودتان بپرسید و پاسخهای مناسب، منطقی و صحیح را آماده داشته باشید تا مسیرتان مشخص باشد. در بخش اول این مطلب، تلاش کردیم سوال درست را مطرح کنیم و برای رسیدن به پاسخهای صحیح، به بررسی جوانب مختلف بپردازیم. پرسیدیم که آیا شما و استارتاپ نوپایتان، به سرمایهگذاری (از هر نوع و هر مدلی) احتیاج دارید؟
فرض میکنیم تمامی سوالها و جوابها، بررسیها و مشورتها را انجام دادهاید و به این نتیجه رسیدهاید که بله! به جذب سرمایهگذار برای ایده استارتاپی خود نیاز دارید. اکنون سوالهای بعدی مطرح میشوند: در کدام بخش از استارتاپ به سرمایه نیاز دارید؟ آیا شما به سرمایه نیاز دارید یا به سرمایهگذار؟ آیا سرمایه مورد نیازتان مالی است؟ آیا از جنس موقعیت و سکوی پرش است یا اقلام و تجهیزات؟
کدام بخش از استارتاپ شما به سرمایه نیاز دارد؟
همانطور که مشاهده میکنید، بار دیگر به نکته مهم شناخت خود، تیم، استارتاپ و مجموعه بازگشتیم. با شناخت درستی که به دست آوردهاید، میتوانید تشخیص دهید که سرمایه مورد نیاز از چه نوع و به چه میزان است!
لزومی ندارد که تمامی مجموعهها به سرمایهگذاری مالی و نقدی نیاز داشته باشند. شاید فراهم آوردن فضا و ابزار مناسب برای شما کافی باشد، یا کمک در استخدام و انتخاب منتور و کوچ مناسب، یا برقراری ارتباط شما با یک مجموعه یا جریان فکری مناسب برای استفاده از تجربیات و دانش آنها.
قطعاً سرمایهگذاری روی ایده و استارتاپ، صرفاً واریز چند میلیارد وجه رایج به حساب شما نیست. اطمینان حاصل کنید که به چه نوع سرمایهای نیاز دارید. به این فکر کنید که سرمایه و سرمایهگذار ایدهآل شما چه شرایطی باید داشته باشد.
محدوده اختیارات سرمایهگذار
مهمترین سوال در این مرحله این است که آیا اجازه میدهید سرمایهگذار در نوع کسبوکار و فرآیندهای فعالیت شما دخالت کند؟ یا صرفاً قرار است هزینهها را پرداخت کند و در روند کار مجموعه تأثیری نداشته باشد؟
پاسخ به این سوال بخش زیادی از انتخابهای احتمالی آینده را حذف خواهد کرد. همانطور که شما برای سرمایهگذار شرایطی دارید، او نیز نکاتی را برای همکاری مدنظر دارد. در قبال مبلغ یا امکاناتی که تخصیص میدهد، ممکن است در بسیاری از موارد نظر خود را اعمال کند، زیرا متعهد به سودآور کردن مجموعه و به تبع آن، سودآور کردن سرمایهگذاری خود است. در برخی موارد، با توجه به شرایط و مبالغ سنگین سرمایهگذاری شده، حتی بنیانگذاران استارتاپ مجبور شدهاند از مدیریت استارتاپ خود کنار رفته و جای خود را به کسانی بسپارند که میتوانند از منابع مالی سرمایهگذاران بهتر محافظت کنند.
ناامید نشوید! تمامی این موارد منوط به مذاکرات است و هیچ فرمول ثابتی وجود ندارد که اگر مبلغ مشخصی وارد مجموعه شما شد، چه اتفاقی خواهد افتاد. همه چیز کاملاً به مذاکرات، قدرت چانهزنی و توانایی اقناع شما بستگی دارد. (شاید بد نباشد از همین حالا روی مهارتهای مذاکره و فروش خود بیشتر کار کنید! این مهارتها در زندگی بسیار به کارتان خواهند آمد.)
تفاوت سرمایه با سرمایهگذار
در ابتدا، لیستی از شرایط مدنظر خود برای همکاری تهیه کنید. چه امتیازهایی در قبال سرمایهگذاری میتوانید ارائه دهید؟ چه خط قرمزهایی در این پروژه دارید؟ این لیست در کنار فهرست نیازمندیها و انتظارات شما از سرمایه تخصیص یافته، میتواند سنگ بنای یک پروژه موفق جذب سرمایه باشد.
مجدداً یادآوری میکنم که سرمایه با سرمایهگذار متفاوت است. گاهی اوقات این دو عامل با هم ترکیب شده و در قالب یک شخص، وارد همکاری با شما میشوند. گاهی اوقات نیز سرمایهگذار به عنوان شخص وجود ندارد و شما با یک سازمان، ساختار و نهاد طرف هستید.
هر دوی این موارد مزایا و معایب خاص خود را دارند و تنها زمانی میتوانید راه درست را انتخاب کنید که شناخت قبلی کافی از مسیر، امکانات و محدودیتهای استارتاپ و خودتان داشته باشید و در عین حال، گزینههای پیش رو را به دقت بررسی کرده باشید.
به این فکر کنید که در شرایط برابر، آیا ترجیح میدهید با یک شخص کار کنید یا با یک سازمان؟ آیا اخلاق و زندگی شخصی سرمایهگذار و عادات او، برای شما مفید است یا مانع گسترش و بهبود فضای همکاری میشود؟ آیا اگر از طرف نهاد سرمایهگذاری، به صورت مرتب دستورالعملهای رسمی و اداری دریافت کنید و در جواب، فایلهای اکسل حاوی آمار و ارقام بفرستید راحتتر هستید؟ یا ترجیح میدهید تلفن را بردارید و مشکلات را مستقیماً با شخص سرمایهگذار حل کنید؟
درس عبرت از شکست استارتاپها در جذب سرمایهگذار برای ایده
همین نکته به ظاهر ساده ممکن است آینده مؤسسه نوپای شما را با خطرات بیشماری تهدید کند. بار دیگر تأکید میکنیم که هیچ روشی به خودی خود برتری نسبت به دیگری ندارد. اما بد نیست نگاهی به آرشیو شکستخوردگان دنیای سرمایهگذاری استارتاپها بیندازید و از هر دو زاویه موارد و نمونهها را بررسی کنید.
بررسی اتفاقات رخ داده در دنیای استارتاپها و درس گرفتن از شکستها، مهمترین نکتهای است که باید به خاطر داشته باشید. نمیتوان با قطعیت گفت چه باید کرد تا موفق شد، اما با قطعیت میتوان گفت چه باید کرد تا شکست خورد! و در پرانتز به یاد داشته باشید که شکست، تنهاست و پس از آن، احتمالاً کسی در کنار شما نخواهد بود.
در مطالب آتی، به صورت موردی به روشهای مختلف سرمایهگذاری و جذب سرمایه در استارتاپهای گوناگون خواهیم پرداخت. با توجه به اهمیت حفظ اسرار، به سختی میتوان از فرمولهای به کار رفته یا درصدهای محاسبه شده در نمونههای موفق مطلع شد، اما روشهای اجرا شده را میتوانیم با هم مشاهده کنیم.
به این فکر کنید که چقدر خود و استارتاپتان، نیازها، محدودیتها و آینده آن را میشناسید و چقدر حاضر به ریسک هستید؛ ریسکی که هم شما و هم دیگران را ممکن است تحت تأثیر قرار دهد. و در آخر، به یاد داشته باشید که ریسک، قدم زدن کورکورانه و دست خالی در غاری ناشناخته نیست. ریسک، یعنی آماده کردن تمامی وسایل، تهیه نقشه و حرکت با آمادگی کامل در غاری ناشناخته!
همانطور که پیشتر گفتیم، در هر حال، پروژه سرمایهگذاری و جذب سرمایه، امری چالشبرانگیز است که با ریسکهای زیاد و جدی همراه است. از این رو لازم است، تأکید میکنم لازم است، با مطالعه، کسب اطلاعات و بررسی کامل وارد این فضا شوید.
انواع روشهای سرمایهگذاری
به طور کلی، میتوان انواع سرمایه مورد نیاز را به دو بخش نقدی و غیرنقدی تقسیم کرد. شما به عنوان یک استارتاپ مشخص میکنید که به کدام مدل از سرمایه نیاز دارید و بر اساس آن جستجو میکنید. هرچند در اکثر مواقع، منظور از سرمایه، سرمایه مالی و نقدی است. با این حال، ممکن است شما به سرمایه غیرنقدی نیاز داشته باشید. اما توجه داشته باشید که معمولاً فرآیند جذب این نوع سرمایه نیز تفاوت چندانی با سرمایه نقدی ندارد.
همچنین، در کتابها و مقالات، معمولاً انواع سرمایهگذاری به مدلهای زیر تقسیم میشود:
دوستان، خانواده، نهادها و صندوقهای خانوادگی و فامیلی یا محلی
بانکهای خصوصی و دولتی
سازمانها و نهادهای دولتی یا وابسته به مراکز حاکمیتی
سرمایهگذاران شخصی
هلدینگها و شرکتهای بزرگ
شتابدهندهها و تسهیلگران رشد
شرکتهای سرمایهگذاری خطرپذیر
سرمایهگذاران شرکتی
قطعاً این تقسیمبندیها در حد تئوری بوده و در عمل ممکن است تعریف دقیق سازمانی که روی شما سرمایهگذاری میکند، هیچیک از موارد بالا نباشد. از سوی دیگر، ممکن است سرمایهگذاری بر مبنای عملکرد متفاوتی صورت گیرد؛ مثلاً سرمایهگذاران فرشته (شخصی یا شرکتی)، جمعآوری مالی جمعی (crowdfunding) یا به زبان عامیانه، گلریزان!
یادآوری میکنم که انتخاب سرمایهگذار توسط شما و انتخاب شما توسط سرمایهگذار، منوط به پارامترهای بسیار پیچیدهای است. پس سعی کنید از قبل به تمامی آنها فکر کنید.
راهاندازی صندوق خانوادگی
دوستان، خانواده، نهادها و صندوقهای خانوادگی و فامیلی یا محلی
این روش یکی از سادهترین و در عین حال پیچیدهترین روشهای جذب سرمایهگذار برای ایده است. اگر خانوادهای دارید که میتواند روی ایده شما سرمایهگذاری کند، یک قدم از بقیه جلوتر هستید. هرچند لازم است در نظر داشته باشید که معمولاً مناسبات مالی با افراد خانواده، ممکن است عشق، علاقه و احترام را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، قبل از استفاده از سرمایه خانوادگی، به این فکر کنید که ممکن است بعداً دچار چه مشکلاتی شوید.
