استارتاپ استارداست: راهکار جسورانه مقابله با گرمایش جهانی با فناوری کاهش انرژی خورشیدی و ایروسولها
گرمایش جهانی به یک چالش اساسی برای بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شده است. در سالهای اخیر، بروز پدیدههای گوناگون آب و هوایی در نقاط مختلف کره زمین، تغییرات قابل توجهی را در الگوهای بارش و دما ایجاد کرده است. در این راستا، شرکتها و ایدههای متفاوتی برای مقابله با این پدیده در حال آزمایش و گسترش هستند؛ از تغییر در منابع تولید انرژی گرفته تا توسعه و استفاده از خودروهای برقی. این مقاله به بررسی ایده و فعالیتهای استارتاپی به نام استارداست میپردازد که برای نخستین بار در نشریه Undark منتشر شده است.
در ژوئیه سال ۲۰۱۲، یک تاجر آمریکایی به نام راس جورج، بدون کسب مجوزهای لازم و به گفته برخی، به صورت غیرقانونی، اقدام به پخش یکصد تن گرد و غبار سولفات آهن در پهنه اقیانوس آرام نمود تا از این طریق، یک شکوفایی جلبکی ایجاد کند که بتواند بخشی از دیاکسید کربن موجود در جو را جذب نماید. این اقدام که نوعی مهندسی زمین با استفاده از فناوری برای مقابله با تغییرات اقلیمی محسوب میشد، در آن زمان به عنوان بزرگترین آزمایش شناخته شده در این زمینه به شمار میرفت و نشانهای از انجام آزمایشهای بیشتر در آینده بود.
اکنون، یک استارتاپ نوپا به نام استارداست قصد دارد قدمی فراتر گذاشته و فناوری اختصاصی خود را برای جلوگیری از رسیدن پرتوهای خورشید به زمین و کاهش میزان تابش آن به سطح سیاره توسعه دهد تا بدین وسیله، حداقل در برخی مناطق، از شدت گرمایش جهانی بکاهد. این شرکت در سال ۲۰۲۳ تأسیس شده و مقر آن در سرزمینهای اشغالی فلسطین قرار دارد، اما به طور رسمی در ایالات متحده آمریکا به ثبت رسیده است.
رویکرد این استارتاپ با سایر تلاشهای صورت گرفته در این زمینه متفاوت است. در حال حاضر، بخش عمدهای از پژوهشهای مرتبط با مهندسی زمین توسط دانشمندان آمریکایی در دانشگاهها و سازمانهای دولتی انجام میشود و نتایج این تحقیقات کم و بیش برای عموم قابل دسترس است. اما استارداست مسیر متفاوتی را در پیش گرفته است؛ مسیری که در آن، شرکتهای خصوصی مسئولیت توسعه و احتمالاً اجرای این فناوریها را بر عهده دارند، در حالی که کارشناسان هشدار میدهند که این فناوریها میتوانند پیامدهای عمیقی برای کره زمین به همراه داشته باشند.
پروژههای مهندسی زمین و تلاش برای مقابله با گرمایش جهانی، حتی آن دسته که توسط متخصصان اقلیمشناسی در دانشگاههای معتبر رهبری میشوند، همواره با مخالفت گروههای زیستمحیطی و سایر نهادها مواجه شدهاند. تاکنون هیچ گونه تغییر عمدی و گستردهای در جو زمین صورت نگرفته است و هنوز ابهامات فراوانی در این زمینه وجود دارد. در صورتی که یک پروژه مهندسی زمین به درستی اجرا نشود، میتواند منجر به آلودگی هوا و تخریب لایه اوزون شود یا تأثیرات شدیدی بر الگوهای آب و هوایی بگذارد، از جمله اختلال در سامانههای موسمی در مناطق پرجمعیتی مانند جنوب و شرق آسیا.
با این وجود، با افزایش روزافزون دمای کره زمین، نگرش عمومی و علمی نسبت به این موضوع در حال تغییر است. اگر روند افزایش دما به همین منوال ادامه یابد، ممکن است دولتها یا شرکتهای خصوصی ناگزیر شوند از فناوریهای مهندسی زمین برای کاهش یا جلوگیری از بدترین پیامدهای تغییرات اقلیمی، از جمله موجهای گرمای مرگبار، آتشسوزیهای گسترده و طوفانهای سهمگین استفاده کنند. در چنین شرایطی، هر نهادی که این فناوری را به کار گیرد، باید آن را برای دههها ادامه دهد تا گازهای گلخانهای انباشته شده در جو به تدریج کاهش یابند یا از بین بروند.
افراد معدودی توانستهاند از نزدیک برنامههای استارداست را بررسی کنند و این شرکت تاکنون جزئیات دقیقی درباره فناوری مورد استفاده، مدل کسب و کار یا کارکنان خود منتشر نکرده است. با این حال، به نظر میرسد که استارداست در حال آمادهسازی خود برای توسعه و فروش فناوری اختصاصی مهندسی زمین به دولتهایی است که در حال بررسی راهکارهای مقابله با تغییرات آب و هوای جهانی هستند. در این مسیر، استارداست نقشی شبیه به یک پیمانکار دفاعی در حوزه تغییرات اقلیمی را ایفا میکند.
این شرکت در شرایطی به فعالیت خود ادامه میدهد که قوانین ملی و بینالمللی در حوزه مقابله با گرمایش جهانی محدود بوده و نظارت چندانی بر فعالیتهای آن وجود ندارد. گزارش اخیر یانوش پاسزور، مشاور سابق استارداست در زمینه حکمرانی اقلیمی، نشان میدهد که این شرکت نیازمند شفافیت بیشتر، تعاملات گستردهتر و ارتباط بهتر با افراد خارج از سازمان است. این گزارش اطلاعات نادری را درباره این شرکت کمحرف ارائه میدهد، اما پاسزور تأکید کرده است که استارداست هنوز به تمامی توصیههای او عمل نکرده است. او معتقد است که این شرکت باید تا حد امکان شفاف باشد، به طور فعالانه به سؤالات پاسخ دهد و با سایر فعالان این حوزه همکاری کند، زیرا هنوز مجوز اجتماعی لازم برای فعالیتهای مهندسی زمین را به دست نیاورده است.
مدیرعامل و یکی از بنیانگذاران استارداست، یانای یدواب، پیش از این معاون رئیس علمی در کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل بوده است؛ نهادی که بر برنامه هستهای مخفی این کشور نظارت دارد. این شرکت از طریق الی زاپنیک، مسئول ارتباطات خود، درخواستهای متعدد مصاحبه از سوی نشریه آندارک را رد کرده است. با این حال، یدواب در بیانیهای که از طریق ایمیل و توسط زاپنیک ارسال شد، اعلام کرد که استارداست یک استارتاپ است که بر تحقیق و توسعه فناوریهایی تمرکز دارد که ممکن است در کوتاهمدت گرمایش جهانی را متوقف کنند. او توضیح داد که این شرکت در حال مطالعه و توسعه روشهای ایمن، مسئولانه و قابل کنترل برای تغییر تابش خورشیدی است و هدف آن فراهمسازی امکان تصمیمگیری آگاهانه و مسئولانه برای جامعه بینالمللی و دولتها است.
با وجود رویکرد کمسروصدای استارداست، این شرکت نمیپذیرد که به عنوان یک سازمان مخفی معرفی شود. یدواب تأکید کرده است که انتشار تمامی نتایج تحقیقاتی شرکت، بدون هیچ استثنایی، امری حیاتی است و استارداست به این تعهد پایبند خواهد ماند تا اعتماد عمومی را نسبت به توانایی آنها در کنترل گرمایش جهانی جلب کند. با این حال، این شرکت تاکنون هیچ یک از تحقیقات خود را منتشر نکرده است، اما یدواب گفته است که پس از تکمیل فرآیندهای تأیید علمی، این کار انجام خواهد شد.
دهههاست که پژوهشگران روشهای مختلفی را برای تغییر آب و هوا و مقابله با گرمایش جهانی مورد بررسی قرار دادهاند. امروزه رایجترین روش، نوعی مهندسی زمین خورشیدی است که شامل استفاده از هواپیماها یا بالونهای پرواز در ارتفاعات بالا برای انتشار ذرات بازتابکننده در جو فوقانی است؛ جایی که بسیار بالاتر از مسیرهای پرواز هواپیماهای تجاری قرار دارد. این تکنیک که به عنوان تزریق آئروسلهای استراتوسفری شناخته میشود، مستلزم انتشار ذراتی بسیار کوچک و به دقت انتخاب شده در مقادیر معین است و برای حفظ اثربخشی، نیاز به تجدید دورهای این ذرات دارد.
دانشمندان شواهدی برای اثربخشی این روش را از طریق مطالعه پدیدههای طبیعی که ذرات کوچک را به جو پرتاب میکنند، به دست آوردهاند. به عنوان مثال، پس از فوران کوه پیناتوبو در سال ۱۹۹۱، دیاکسید گوگرد و سولفید هیدروژن برای بیش از یک سال در جو باقی ماندند و باعث کاهش قابل اندازهگیری در دمای زمین شدند.
با توجه به مطالعات انجام شده درباره فعالیتهای آتشفشانی، برخی دانشمندان معتقدند که خطرات زیستمحیطی ناشی از انتشار عمدی سولفاتها در جو به خوبی شناخته شده است. اگرچه این روش ممکن است خطراتی برای سلامتی داشته باشد، اما این خطرات در مقایسه با آسیبهای ناشی از تغییرات اقلیمی ناچیز محسوب میشوند. دیوید کیت، رئیس ابتکار مهندسی سیستمهای اقلیمی در دانشگاه شیکاگو و یکی از طرفداران پژوهشهای مهندسی زمین، توضیح داده است که آلودگی هوا ناشی از اسید سولفوریک میتواند مرگ و میر ایجاد کند و میزان این تأثیرات کم و بیش مشخص است، زیرا بیش از یک قرن مطالعه در این زمینه انجام شده است. او و همکارانش در پژوهشی جدید استدلال میکنند که خطرات ناشی از ذرات سولفاته در جو، در مقایسه با پیامدهای عدم استفاده از فناوریهای مهندسی زمین، بسیار کمتر است.
استارداست قصد دارد رویکردی مشابه را دنبال کند، اما به جای استفاده از سولفات، از ذرات آئروسل اختصاصی خود استفاده نماید که به گفته کیت، شناخت کمتری درباره آنها وجود دارد. طبق اظهارات یانوش پاسزور، دیپلمات و کارشناس سیاستگذاری اقلیمی در سازمان ملل و دیگر نهادهای بینالمللی، این شرکت قصد دارد این ذرات را از طریق دستگاهی که بر روی یک هواپیما نصب میشود، در جو توزیع کند. بر اساس گزارشی که پاسزور در سپتامبر ۲۰۲۴ در لینکدین منتشر کرد، استارداست در حال طراحی این ذرات، توسعه نمونه اولیه دستگاه نصب شده روی هواپیما و همچنین ایجاد سیستمی برای مدلسازی و پایش اثرات اقلیمی و کاهش گرمایش جهانی آنها است. او اشاره کرده است که این شرکت طی سال آینده قصد دارد این فناوریها را پیش ببرد و آزمایشهایی را در لایه استراتوسفر انجام دهد.
یدواب تأیید کرده است که این فناوریها در حال توسعه هستند و اعلام کرده است که هرگونه آزمایش در این زمینه به صورت کنترل شده و بدون انتشار گسترده ذرات انجام خواهد شد. او همچنین تأکید کرده است که این شرکت اطلاعات مربوط به هرگونه آزمایش مهندسی زمین در فضای باز را منتشر خواهد کرد. به گفته او، استارداست تاکنون هیچ آزمایش میدانی در فضای باز انجام نداده است، اما چند بررسی هوایی محدود را اجرا کرده است. این بررسیها به منظور آزمایش سیستم انتشار ذرات در شرایط پرواز بودهاند، اما تاکنون هیچ ذره آئروسلی در جو منتشر نشده است.
به نظر میرسد که ذرات آزمایشی این شرکت شامل سولفاتها نیستند، بنابراین اطلاعات کمی درباره میزان کارایی آنها وجود دارد. کیت معتقد است که این روش ممکن است از برخی جهات برتر باشد، اما از سوی دیگر، ارزیابی خطرات احتمالی آن دشوارتر خواهد بود.
یدواب در بیانیهای تأیید کرده است که شرکت در حال آزمایش ذراتی غیر از سولفات است و تأکید کرده است که توانایی تنظیم ویژگیهای این ذرات برای برآورده کردن مجموعهای از معیارها مانند ایمنی، کارایی، هزینه و قابلیت انتشار، مزیت اصلی این روش محسوب میشود. او اظهار داشته است که این ویژگیها، روش استارداست را نسبت به سولفاتها و سایر گزینههای موجود برتری میبخشد.
همزمان با ادامه تحقیقات و توسعه استارداست، این شرکت مورد بررسی گسترده و انتقاد قرار گرفته است، از جمله توسط یانوش پاسزور. او که پس از سالها فعالیت به عنوان یک دیپلمات باسابقه در حوزه اقلیم بازنشسته شد، در سال ۲۰۲۴ به عنوان مشاور مستقل با استارداست همکاری کرد. با این حال، او تمام دستمزدی را که از این همکاری دریافت کرده بود، به آژانس امدادرسانی و کاریابی برای پناهجویان فلسطینی (UNRWA) اهدا نمود.
هدف پاسزور از این پروژه، تأکید بر نیاز به قوانین بینالمللی شفاف و نظارت بر پروژههای مهندسی اقلیم و مقابله با گرمایش جهانی بود. او همچنین قصد داشت توصیههایی را برای استارداست و دیگر شرکتهای مشابه ارائه دهد تا فناوریهای خود را به شیوهای اخلاقی توسعه داده و به کار بگیرند.
در حال حاضر، هیچ قانون یا معاهده بینالمللی مشخصی وجود ندارد که این نوع فعالیتها را محدود کند. در نتیجه، یک شرکت یا دولت میتواند بدون نیاز به دریافت مجوز از هیچ نهادی، تصمیمات پرخطری درباره تغییرات اقلیمی بگیرد که ممکن است زندگی میلیاردها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس گزارش پاسزور، لازم است قوانینی وضع شود که به افراد بیشتری اجازه مشارکت در تصمیمگیریهای مربوط به این فناوری را بدهد. در غیر این صورت، استارداست باید به طور داوطلبانه اطلاعات فعالیتهای خود را در اختیار عموم قرار دهد و قبل از اجرای هرگونه تغییر در سیستم اقلیمی زمین، از گروههای مختلف نظراتشان را دریافت کند. پاسزور تأکید میکند که شفافیت و تعامل با جامعه جهانی باید در اولویت قرار گیرد و استراتژی حداکثری شفافیت میتواند به ایجاد اعتماد عمومی کمک کند.
استارداست موافقت کرده بود که یک وبسایت عمومی راهاندازی کند، گزارشی از پاسزور را در آن منتشر کند و یک کد اخلاقی داوطلبانه برای خود تدوین نماید. این کد قرار بود چارچوبی مشخص برای نحوه انجام تحقیقات و توسعه فناوری این شرکت ارائه دهد و همچنین تصریح کند که استارداست در اجرای گسترده این فناوریها نقش نخواهد داشت و این کار را به نهادهای دولتی واگذار میکند. پاسزور انتظار داشت که این اطلاعات در سپتامبر سال گذشته یا اندکی پس از آن منتشر شود.
با این حال، تا مدتها هیچ گزارشی منتشر نشد. در ژانویه، پاسزور در یک گفتوگو اعلام کرد که استارداست قرار بود تمام این اطلاعات را در وبسایت خود منتشر کند، اما این کار به تأخیر افتاده است. او با ابراز ناامیدی گفت که این تأخیر دیگر غیرقابل قبول شده است.
اوایل فوریه، همزمان با تهیه این گزارش توسط اندارک، شرکت استارداست یک وبسایت ساده منتشر کرد. این سایت شامل لینکی به گزارش پاسزور و فهرستی از هفت اصل اساسی است که شامل مواردی مانند اولویت دادن به ایمنی و یکپارچگی علمی، انتشار نتایج نامطلوب در کنار نتایج مطلوب و حمایت از مقررات جامع برای این حوزه نوظهور میشود.
این وبسایت اطلاعاتی درباره کارکنان شرکت ارائه نمیدهد، اما در بیانیهای که از طریق زاپنیک به اندارک ارسال شده، ذکر شده است که استارداست دارای ۲۵ فیزیکدان، شیمیدان و مهندس در تیم خود است. همچنین، در این بیانیه برخی از رهبران شرکت معرفی شدهاند: یانای یدواب به عنوان مدیرعامل، امیاد اسپکتور به عنوان مدیر ارشد محصولات که فیزیکدان و کارمند سابق برنامه تحقیقات هستهای دولت اسرائیل بوده است، و الی واکسمن که به عنوان دانشمند ارشد فعالیت میکند و یک اخترفیزیکدان در مؤسسه علوم ویزمن است. واکسمن پیشتر به عنوان سرپرست دانشگاهی اسپکتور فعالیت داشته است.
استارداست هنوز قواعد اخلاقی خود را منتشر نکرده است. این شرکت در توضیحی به اندارک اعلام کرده است که این کد در واقع مجموعهای از اصول راهنما است که نشاندهنده تعهدات داوطلبانه آنها در شرایطی است که هنوز چارچوبهای نظارتی مشخصی برای این حوزه وجود ندارد. یدواب در ایمیلی که از طریق زاپنیک به اندارک ارسال شد، تأکید کرده است که استارداست از تمامی مقررات دولتی و بینالمللی مربوطه پیروی میکند.
با این حال، برخی گروهها مانند مرکز حقوق بینالمللی محیط زیست (CIEL) معتقدند که فعالیتهای استارداست ممکن است ناقض ممنوعیت عملی مهندسی اقلیمی باشد که در چارچوب کنوانسیون تنوع زیستی اعمال شده است. مری چرچ، مدیر کارزار مهندسی اقلیمی در CIEL، در بیانیهای در فوریه اعلام کرد که توسعه و تجاریسازی فناوری مهندسی اقلیمی خورشیدی توسط استارداست، رقابتی بیپروا را تسریع کرده و احتمالاً موجب نقض توافقات کنوانسیون تنوع زیستی میشود. او همچنین هشدار داد که هرگونه استفاده از این فناوری احتمالاً تحت کنترل تعداد محدودی از قدرتهای بزرگ و شرکتهای بزرگ خواهد بود.
به نظر میرسد مشتریان احتمالی استارداست، دولتها باشند. با توجه به اینکه برخی کشورها در حال بررسی مهندسی اقلیمی هستند، استارداست میتواند در موقعیتی قرار گیرد که ابزارهای مورد نیاز آنها را فراهم کند. چندین کارشناس بر این باورند که این شرکت در حال آمادهسازی فناوریهایی برای فروش به دولتهایی است که قصد دارند تغییراتی در اقلیم ایجاد کنند. یانای یدواب در پاسخ ایمیلی به سؤالاتی درباره مدل تجاری شرکت، اظهار کرده است که رویکرد استارداست بر این اصل استوار است که مهندسی اقلیمی خورشیدی در دهههای آینده نقش حیاتی در مقابله با گرمایش جهانی ایفا خواهد کرد.
