آینده داروسازی ایران در دستان داده‌ها، هوش مصنوعی و استارتاپ‌ها

از داده تا دارو: نقشه راه ایران برای پیوستن به انقلاب هوش مصنوعی در داروسازی چیست

صنعت داروسازی در سراسر جهان در حال یک دگرگونی بنیادین است. فناوری‌های نوظهور، به‌ویژه هوش مصنوعی و زیست‌فناوری، در حال تغییر دادن تمام قواعد بازی هستند. اما ایران در کجای این نقشه پرشتاب قرار دارد؟ امین پیرایش، مدیرعامل صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر آریوژن، در تحلیلی شفاف، وضعیت ایران، چالش‌های پیش رو، و زیرساخت‌های حیاتی مورد نیاز برای آینده این صنعت را تشریح می‌کند.

 مسابقه جهانی: هوش مصنوعی چگونه زمان کشف دارو را از «سال» به «ماه» رساند

به گفته پیرایش، دیگر نمی‌توان از صنعت دارو حرف زد و نقش هوش مصنوعی را نادیده گرفت. این فناوری تمام مراحل، از تحقیق و توسعه گرفته تا تولید و حتی تجویز دارو را متحول کرده است.

او توضیح می‌دهد که پلتفرم‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین (مانند نمونه‌های موفق جهانی Insilico Medicine) توانسته‌اند زمان کشف داروهای جدید را از چندین سال به چند ماه کاهش دهند. در کنار آن، فناوری‌های ویرایش ژن (مانند CRISPR)، مسیر را برای ساخت داروهای دقیق و «شخصی‌سازی‌شده» برای هر بیمار هموار کرده‌اند.

امروزه، مرز میان زیست‌فناوری و علم داده به لطف پیشرفت در تحلیل داده‌های زیستی (بیوانفورماتیک)، داده‌های بزرگ (Big Data)، سلول‌درمانی، ژن‌درمانی و سلامت دیجیتال، به کلی از بین رفته است.

 وضعیت ایران: پتانسیل علمی بالا، اما در ابتدای راه صنعت

مدیرعامل آریوژن در مورد جایگاه ایران می‌گوید: «ایران هنوز در مراحل ابتدایی استفاده صنعتی از هوش مصنوعی در داروسازی قرار دارد.»

او تأکید می‌کند که اگرچه ایران از نظر تولید علم و فعالیت‌های پژوهشی دانشگاهی در جایگاه بالایی (به‌ویژه در جهان اسلام) قرار دارد، اما در تبدیل این دانش به محصول تجاری با چالش‌های جدی مواجه است.

 موانع اصلی تجاری‌سازی فناوری در ایران چیست

پیرایش چهار مانع اصلی را برمی‌شمارد که سرعت ورود فناوری‌های نو به بازار دارویی ایران را کند کرده است:

ضعف زیرساخت داده: مهم‌ترین چالش، نبود بانک‌های داده استاندارد و یکپارچه (شامل داده‌های ژنتیکی، دارویی و بالینی بیماران) است.

کمبود نیروی متخصص: ما به نیروی انسانی «میان‌رشته‌ای» نیاز داریم؛ یعنی متخصصانی که هم‌زمان به زیست‌فناوری و علم داده مسلط باشند.

نبود قوانین شفاف: عدم وجود چارچوب‌های حقوقی و اخلاقی روشن (مثلاً در مورد مالکیت داده‌ها)، هم اعتماد عمومی و هم اعتماد سرمایه‌گذاران را کاهش می‌دهد.

محدودیت‌های اقتصادی: تحریم‌ها و موانع اقتصادی، ریسک سرمایه‌گذاری و تجاری‌سازی را بالا برده‌اند.

به باور او، «مقاومت سازمانی در برابر تغییر» نیز یکی دیگر از موانعی است که پذیرش فناوری‌های جدید در ساختارهای سنتی را دشوار می‌کند.

 نقشه راه جبران: برای توسعه هوش مصنوعی دارویی چه نیاز داریم

پیرایش معتقد است این فاصله با کشورهای پیشرو «قابل جبران» است، اما نیازمند سرمایه‌گذاری هدفمند و سیاست‌گذاری درست است. زیرساخت‌های کلیدی مورد نیاز عبارت‌اند از:

فنی: ایجاد مراکز داده امن، توان محاسباتی بالا و دسترسی به سرویس‌های ابری.

انسانی: تربیت نیروهای متخصص میان‌رشته‌ای.

حقوقی: تدوین قوانین شفاف برای افزایش اعتماد و جذب سرمایه.

همکاری: شکل‌گیری کنسرسیوم‌های مشترک میان دانشگاه، صنعت و دولت برای تقویت نوآوری.

 استارتاپ‌ها: موتور پیشران نوآوری

مدیرعامل آریوژن نقش استارتاپ‌ها را در این تحول «حیاتی» می‌داند. او می‌گوید: «این شرکت‌ها به دلیل ساختار چابک خود می‌توانند ایده‌های پژوهشی را سریع‌تر از ساختارهای بزرگ و سنتی به محصول تبدیل کنند.»

استارتاپ‌ها می‌توانند در زمینه‌هایی مانند طراحی مولکول‌های دارویی جدید، پیش‌بینی عوارض داروها، تحلیل داده‌های بالینی و توسعه پلتفرم‌های سلامت دیجیتال، نقش‌آفرین اصلی باشند. اگرچه اکوسیستم استارتاپی ایران در این حوزه هنوز جوان است، اما رشد استارتاپ‌های سلامت دیجیتال، نشانه‌ی آغاز این تحول است.

 چگونه به این تحول شتاب دهیم

تسریع این فرآیند به دو بال نیاز دارد:

سرمایه‌گذاری بخش خصوصی: سرمایه‌گذاران باید به صورت جدی‌تر وارد این حوزه شوند.

حمایت حاکمیتی: دولت باید حمایت‌های «هدفمند و شفاف» ارائه دهد.

پیرایش تأکید می‌کند که ایجاد صندوق‌های تخصصی، شتاب‌دهنده‌ها، و تدوین قوانین روشن (به‌ویژه در مورد مالکیت فکری و مالکیت داده‌ها) می‌تواند محیطی امن ایجاد کند تا «جریان سرمایه به‌طور طبیعی» وارد پروژه‌های هوش مصنوعی دارویی شود.

 تجربه آریوژن: سرمایه‌گذاری برای رفع کمبودهای دارویی

او در مورد دستاوردهای صندوق آریوژن توضیح داد که هدف اصلی این صندوق، سرمایه‌گذاری روی شرکت‌های دانش‌بنیان برای «کاهش کمبودهای دارویی کشور» بوده است. سرمایه‌گذاری در شرکت‌هایی که در زمینه فاکتورهای خونی و پلاسمایی، واکسن‌های انسانی، واکسن طیور و مواد مؤثره دارویی فعالیت می‌کنند، نمونه‌هایی از این اقدامات برای تقویت زنجیره تأمین دارویی کشور است.

 آینده از آنِ «داده» است

پیرایش در پایان تأکید کرد: «آینده صنعت داروسازی بر پایه داده، هوش مصنوعی و زیست‌فناوری شکل می‌گیرد.»

ایران با وجود داشتن ظرفیت علمی بالا، به دلیل ضعف در زیرساخت داده و نبود قوانین روشن، از رقبای جهانی خود عقب مانده است. اما با سرمایه‌گذاری هدفمند، تربیت نیروی متخصص و حمایت حاکمیتی شفاف، می‌توان مسیر تجاری‌سازی و نوآوری در صنعت داروی کشور را به طور چشمگیری تسریع کرد.