بحران گرمایش جهانی: آیا استارتاپ “استارداست” راه حل است یا تهدید
گرمایش جهانی و پدیدههای دمایی مخرب، به یک چالش جهانی تبدیل شدهاند. در حالی که شرکتها و ایدههای مختلفی برای مقابله با این بحران مطرح میشود، استارتاپی به نام استارداست (Stardust)، با رویکردی بحثبرانگیز، قصد دارد با کاهش تابش نور خورشید به زمین، دما را کنترل کند. این شرکت که در سال ۲۰۲۳ تأسیس شده و در فلسطین اشغالی مستقر است، اما در ایالات متحده ثبت شده، با طرحی جاهطلبانه و در عین حال سوالبرانگیز، وارد عرصه مهندسی زمین شده است.
استارداست: مسیری متفاوت و پرخطر
برخلاف اکثر پژوهشهای مهندسی زمین که توسط دانشگاهها و نهادهای دولتی انجام میشود و نتایجشان در دسترس عموم قرار دارد، استارداست راهی متفاوت را در پیش گرفته است. این شرکت خصوصی قصد دارد فناوری اختصاصی خود را برای مسدود کردن پرتوهای خورشید توسعه و احتمالاً اجرا کند. این رویکرد، نگرانیهای زیادی را در میان کارشناسان ایجاد کرده است؛ چرا که فناوریهای مهندسی زمین میتوانند پیامدهای عمیقی برای کره زمین داشته باشند، از جمله آلودگی هوا، تخریب لایه اوزون، و اختلال در الگوهای آبوهوایی حساس مانند سامانههای موسمی.
با این حال، با افزایش بیسابقه دمای جهانی، نگرشها در حال تغییر است. برخی معتقدند اگر افزایش دما ادامه یابد، دولتها یا شرکتهای خصوصی ناگزیر به استفاده از مهندسی زمین برای جلوگیری از بدترین اثرات تغییرات اقلیمی خواهند شد. در چنین سناریویی، هر نهادی که این فناوری را اجرا کند، باید آن را برای دههها ادامه دهد.
ابهام و عدم شفافیت: چالشهای پیش روی استارداست
استارداست تاکنون اطلاعات کمی درباره فناوری، مدل کسبوکار یا کارکنان خود منتشر کرده است. به نظر میرسد این شرکت قصد دارد فناوری مهندسی زمین خود را به دولتها بفروشد و نقشی مشابه یک پیمانکار دفاعی در زمینه تغییرات اقلیمی ایفا کند. این در حالی است که قوانین ملی و بینالمللی در این حوزه محدود هستند و نظارت چندانی بر فعالیتهای آن وجود ندارد.
یانوش پاسزور، مشاور سابق استارداست در زمینه حکمرانی اقلیمی، خواستار شفافیت بیشتر این شرکت شده است. او تأکید میکند که استارداست هنوز مجوز اجتماعی برای فعالیتهای مهندسی زمین را به دست نیاورده و باید تمام تحقیقات خود را منتشر کرده و با جامعه جهانی تعامل فعال داشته باشد. یانای یدواب، مدیرعامل استارداست، که پیشتر در کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل فعالیت داشته، در بیانیهای اعلام کرده که این شرکت بر تحقیق و توسعه روشهای ایمن، مسئولانه و قابل کنترل برای تغییر تابش خورشیدی تمرکز دارد و متعهد به انتشار تمامی نتایج تحقیقاتی خود پس از تکمیل تأییدات علمی است. با این حال، تا کنون هیچیک از این تحقیقات منتشر نشده است.
فناوری استارداست: ذرات آئروسل و نگرانیها
استارداست قصد دارد با استفاده از هواپیما یا بالونهای پرواز در ارتفاع بالا، ذرات آئروسل اختصاصی خود را در جو فوقانی منتشر کند تا پرتوهای خورشید را بازتاب دهند. این روش که “تزریق آئروسلهای استراتوسفری” نام دارد، پیشتر توسط دانشمندان از طریق مطالعه فورانهای آتشفشانی (مانند فوران کوه پیناتوبو در سال ۱۹۹۱ که منجر به کاهش دمای زمین شد) بررسی شده است.
برخی دانشمندان معتقدند خطرات زیستمحیطی ناشی از انتشار عمدی سولفاتها در جو، در مقایسه با آسیبهای تغییرات اقلیمی ناچیز است. اما استارداست به جای سولفات، از ذراتی غیر از سولفات استفاده میکند که شناخت کمتری درباره آنها وجود دارد و ارزیابی خطرات احتمالی آنها دشوارتر است. یدواب ادعا میکند که قابلیت تنظیم ویژگیهای این ذرات، مزیت اصلی روش آنها نسبت به سولفاتهاست.
چالشهای اخلاقی، نظارتی و ژئوپلیتیکی
عدم وجود قوانین و معاهدات بینالمللی مشخص در این حوزه، به شرکتها یا دولتها اجازه میدهد بدون نیاز به مجوز، تصمیماتی پرخطر درباره تغییرات اقلیمی بگیرند. این موضوع نگرانیهایی درباره مالکیت خصوصی و انحصاری فناوریهای مهندسی اقلیمی ایجاد کرده است. پاسزور پیشنهاد داده استارداست راهی برای ارائه رایگان مالکیت فکری این فناوریها بیابد، یا دولتها حقوق کامل آن را خریداری کرده و عمومی کنند.
همچنین، ارتباطات قوی شرکا و مشاوران سرمایهگذار اصلی استارداست (Awz Ventures) با نهادهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل، نگرانیهایی را درباره ابعاد ژئوپلیتیکی و امنیتی این فناوریها مطرح کرده است. کارشناسان معتقدند که فناوریهای مهندسی اقلیمی میتوانند موجب اختلال در روابط بینالملل شوند و حتی دولتها ممکن است از آن برای منافع خود استفاده کنند.
استارداست با سرمایهای حدود ۱۵ میلیون دلار در حال فعالیت است و قصد دارد فعالیتهای خود را گسترش دهد. اما این شرکت با انتقاداتی جدی از سوی گروههای محیطزیستی و کارشناسان مواجه است که خواستار شفافیت کامل، نظارت مستقل و مشارکت عمومی در تصمیمگیریهای مربوط به این فناوری هستند.
