مزایای مناطق آزاد برای شرکتهای دانشبنیان: تسهیلات و فرصتها از زبان مدیر مرکز نوآوری کیش
تفاوتهای قوانین مناطق آزاد تجاری با سرزمین اصلی چیست؟
مناطق آزاد در تسهیل واردات و صادرات و جذب سرمایهگذار خارجی تا چه میزان موفق بودهاند؟
آیا تحریمها بر نحوه اداره مناطق آزاد تأثیر گذاشتهاند؟
مرکز نوآوری کیش چه خدماتی به استارتاپها ارائه میدهد و تمرکز آن بر چه زمینههایی است؟
چه جذابیتهایی برای شرکتها وجود دارد که آنها را به استقرار در این مناطق ترغیب میکند؟
شرکتها برای صادرات و جذب سرمایهگذاری خارجی از چه امکاناتی میتوانند بهرهمند شوند؟
با توجه به مدیریت موسسه علوم و فنون کیش، فعالیتهای این مرکز چگونه است؟
در پایان، چه نکته مهمی را برای اشاره دارید؟
همانطور که میدانید، مناطق آزاد تسهیلاتی را برای حضور شرکتها فراهم میکنند. با این حال، این تسهیلات اغلب به گونهای ارائه نشدهاند که برای شرکتهای دانشبنیان و استارتاپها جذابیت لازم را داشته باشند. در این مصاحبه، دکتر مسعود توفیقی، مدیر مرکز نوآوری کیش که اخیراً در جزیره زیبای کیش تأسیس شده است، درباره فعالیتهای این مرکز و شرایط منطقه آزاد کیش برای فعالیتهای اقتصادی به گفتگو میپردازد.
تفاوتهای قوانین مناطق آزاد تجاری با سرزمین اصلی چیست؟
هدف از ایجاد مناطق آزاد، وجود تفاوتهای قانونی است که مهمترین آنها، معافیت مالیاتی برای کسبوکارها محسوب میشود. تفاوت دیگر این مناطق در قوانین کار است، زیرا جذب نیروی کار خارجی در این مناطق به سهولت امکانپذیر است. همچنین، تفاوت در تعرفههای گمرکی از دیگر ویژگیهای مناطق آزاد است و واردات و صادرات در این مناطق خارج از قوانین گمرکی سرزمین اصلی انجام میشود. علاوه بر این، مدیریت منطقه آزاد میتواند زمینهای منطقه را بر اساس قوانین جاری به فروش رسانده یا واگذار کند، که این امر صدور مجوزهای ساختوساز برای کسبوکارها را تسهیل میکند. از آنجایی که طبق قانون، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد، رئیس هیئتمدیره نیز میباشد، اختیارات گستردهای به مدیرعامل و سازمان برای اداره مناطق آزاد داده میشود (به طوری که طبق ماده ۱۱ قانون، انتصاب یا پیشنهاد مدیران هر سازمان و اداره در مناطق آزاد توسط مدیرعامل سازمان صورت میگیرد). این امر، دسترسی به مجوزها را آسانتر میکند.
در میان مناطق آزاد ایران، منطقه آزاد کیش تنها منطقهای است که کل وسعت آن به عنوان منطقه آزاد شناخته میشود. این در حالی است که در سایر مناطق آزاد، تنها بخشی از سرزمین اصلی به عنوان منطقه آزاد محسوب میشود، و به همین دلیل، جزیره کیش یک مورد استثنایی به شمار میآید.
مناطق آزاد در تسهیل واردات و صادرات و جذب سرمایهگذار خارجی تا چه میزان موفق بودهاند؟
مزایای مناطق آزاد در قانون تعیین و ابلاغ میشوند، اما در کشور ما به دلیل اتفاقات سالهای اخیر و تغییرات در شرایط و دیدگاهها، بسیاری از این قوانین دستخوش تغییر شده یا به طور کامل اجرا نشدهاند. در نتیجه، بسیاری از امتیازاتی که طبق قانون قرار بود ارائه شوند، دیگر در این مناطق وجود ندارند. علاوه بر این، مناطق آزاد عمدتاً به روش دولتی اداره شدهاند و برخلاف بسیاری از کشورهای دیگر، اداره آنها به بخش خصوصی واگذار نشده است. متأسفانه، عمده انتقاداتی که به مناطق آزاد کشور ما وارد میشود و مقایسه آنها با مناطق آزاد موفق جهان، تفاوت در نحوه اداره و محدودیتهای موجود در کشور ما را در نظر نمیگیرند. به همین دلیل، هنگام مقایسه مناطق آزاد کشورمان با مناطق آزاد موفق جهانی مانند شانگهای، باید تمامی جوانب از جمله اقتصاد آن کشور، دولتی یا خصوصی بودن، میزان حضور بخش خصوصی و غیره مورد بررسی قرار گیرد.
با وجود تمامی این مشکلات، در جنوب کشور، سه منطقه آزاد کیش، قشم و چابهار در جذب سرمایه و پذیرش مهاجر موفق بودهاند، در حالی که در شهرهای مشابه نزدیک به این مناطق، چنین اتفاقی مشاهده نمیشود. در میان 30 جزیره ایران در خلیج فارس، وضعیت هیچکدام قابل مقایسه با کیش نیست، زیرا در کیش زیرساختها، امکانات و سرمایهگذاریهای بالا باعث جذابیت این منطقه شده و جمعیت 3 هزار نفری به 50 هزار نفر رسیده است. به طوری که پس از فرودگاه مهرآباد، بیشترین تعداد پرواز در کیش انجام میشود. امروزه کیش سالانه 2 میلیون گردشگر جذب میکند و اگر این زمینه برای کیش فراهم نمیشد، گردشگران ثروت خود را وارد کشورهای همسایه میکردند. این در حالی است که دولت نه تنها یک ریال در مناطق آزاد ایران هزینه نکرده، بلکه درآمدزایی نیز داشته است و تمامی امکانات مانند جادهها و تأسیسات توسط سازمان منطقه آزاد ایجاد شده است. بنابراین، اگر معیار مقایسه در همان محدوده تعریف شود، متوجه میشویم که مناطق آزاد باعث توسعه محدوده خود شدهاند.
جدا از این موارد، مناطق آزاد نقاط ژئوپلیتیک کشور هستند و از منظر امنیتی نیز برای کشور اهمیت دارند. تمامی مناطق آزاد کشور ما در بخشهای مرزی قرار دارند که در 50 سال اخیر به طور مرتب با مهاجرت و خروج سرمایه روبرو بودهایم، اما در قشم، چابهار و کیش پتانسیل مهاجرپذیری و جذب سرمایه به وجود آمده است.
آیا تحریمها بر نحوه اداره مناطق آزاد تأثیر گذاشتهاند؟
بله؛ ما مزایای معافیتهای مالیاتی و عوارض گمرکی را طی تحریمها تقریباً از دست دادیم و همچنین واردات خودرو به مناطق آزاد در دو سال اخیر ممنوع شده است. با اصلاح قانون و شکلگیری قوانین سنواتی، بسیاری از مزایای مناطق آزاد دیگر شامل مناطق آزاد کشور ما نمیشوند. البته باید در نظر داشته باشیم که هرچند بسیاری از مزایا تغییر کردهاند، اما بسیاری مزایای دیگر نیز به دنبال آن تغییرات ایجاد شده است. یکی از این تغییرات مثبت، توجه به مباحث نوآوری در مناطق آزاد است. همچنین، تغییرات مربوط به مباحث گردشگری به دنبال افزایش قیمت ارز، فعالیتهای توریستی را نسبت به خارج از کشور بسیار بهصرفه کرده است.
مرکز نوآوری کیش چه خدماتی به استارتاپها ارائه میدهد و تمرکز آن بر چه زمینههایی است؟
مناطق ویژه به دلیل مزیتهای نسبی خود میتوانند قابلیتهای زیادی برای فناوری و نوآوری کشور ایجاد کنند. بر اساس بررسیهایی که انجام دادیم، زیرساختهای کیش برای شرکتهای دانشبنیان کاربردی است و از طرفی، تقاضاها و گردشهای مالی در منطقه آزاد کیش میتوانند به سمت شرکتهای دانشبنیان هدایت شوند. تقاضا برای محصولات دانشبنیان و ایجاد بازار، در حال حاضر حلقههای گمشده در اقتصاد دانشبنیان کشور است، اما در جزیره کیش این دو حلقه موجود است. چنین تقاضایی برای محصولات هم از سوی سرمایهگذاران بخش خصوصی و هم از سوی بخش دولتی وجود دارد.
در همین راستا، با همکاری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، صندوق نوآوری و شکوفایی و سازمان منطقه آزاد کیش، طی مذاکراتی، تفاهمنامهای سهجانبه تحت عنوان مرکز نوآوری کیش با تأکید بر «اقتصاد دریا، سواحل و جزایر» منعقد شد؛ چرا که اقتصاد دانشبنیان در جزایر و دریا پیشتر در کشور ما متولی نداشت، در حالی که اقتصاد دریا بحث قابل توجهی است. البته هر کدام از شرکتهای دانشبنیان دارای صلاحیت و مجوز، فارغ از حوزه فعالیت، قابلیت استقرار در مرکز نوآوری کیش را دارند؛ اما در حال حاضر تمرکز ما در تمامی نیازسنجیهای فناورانه، رویدادها و غیره، موضوع اقتصاد دریا و سواحل و جزایر میباشد تا مرکز نوآوری کیش به قطبی برای اقتصاد دریا تبدیل شود.
در ادامه همین تلاشها، برج نوآوری کیش در اختیار این مرکز قرار گرفت. در حال حاضر، 52 شرکت دانشبنیان و شتابدهنده در این مرکز مستقر هستند و تا به حال 2 شرکت دانشبنیان موفق به عقد قرارداد با سازمان منطقه آزاد کیش و دریافت تسهیلات صندوق نوآوری و شکوفایی شدهاند. 4 استارتاپ نیز در مرحله تشکیل هستند که یکی از آنها نیز در هفتههای آینده به مرحله افتتاح میرسد.
در حال حاضر، اغلب شرکتهای دانشبنیان مستقر در مرکز نوآوری کیش از تهران هستند و تعدادی نیز از اصفهان، مشهد و یزد آمدهاند و تنها 8 الی 9 شرکت از قبل در کیش بودهاند؛ همچنین یک صندوق پژوهش فناوری غیردولتی تجهیزات پزشکی و یک صندوق غیردولتی پژوهش فناوری با نام سرآمدان دریایی کیش در این مرکز استقرار دارند.
چه جذابیتهایی برای شرکتها وجود دارد که آنها را به استقرار در آنجا ترغیب میکند؟
یکی از دلایلی که برای شرکتها جذابیت ایجاد میکند، وجود تقاضا در این منطقه است؛ از آنجایی که سازمان منطقه آزاد کیش مالکیت فرودگاه، بندرگاه، شرکت هواپیمایی، بیمارستان، اپراتور همراه، فضای سبز و مباحث گلخانهای و غیره را بر عهده دارد، این توانایی را دارد که به صورت حاکمیتی، برای شرکتهای دانشبنیان تقاضا ایجاد کند و ما نیز به دنبال این هستیم هر زمانی که سازمان قراردادی میبندد، شرکتهای دانشبنیان برای همکاری به سازمان بپیوندند و همین مسئله گردش مالی قابل توجهی ایجاد میکند؛ به عنوان مثال، بیشترین تعداد هتلهای 4 و 5 ستاره و بیشترین تعداد کنسرت و غیره متعلق به جزیره کیش است که این مسائل برای تمامی شرکتهای دانشبنیان و حتی شرکتهای خلاق مزیت ایجاد میکند.
از طرف دیگر، جزیره کیش به دلیل اکوسیستم منحصر به فرد خود، محل جذابی برای نخبگان است؛ هزینهها در کیش نسبت به تهران کمتر است، دارای هوای سالم است و همچنین مردم کمتر در مسیرهای پرترافیک قرار میگیرند. مرکز نوآوری کیش دارای اینترنت پرسرعت عالی، دفتر و خدمات مرتبط است و همین باعث شده بسیاری از شرکتها، به ویژه شرکتهایی که دورکار هستند و تعامل حضوری کمتری با مشتریان خود دارند، به این مرکز جذب شوند و شرکتهای خود را به کیش منتقل کنند. همچنین، کیش 7 دانشگاه بینالمللی و حدود 7000 دانشجو دارد که اینها خود منابع انسانی متخصص به حساب میآیند.
شرکتها برای صادرات و جذب سرمایه گذاری خارجی از چه امکاناتی میتوانند بهرهمند شوند؟
در این موارد طبیعتاً مزیتهایی وجود دارد؛ البته زمینههای صادرات و جذب سرمایهگذار خارجی در دو سال اخیر به دلیل تحریمها و همچنین کرونا دستخوش تغییراتی شده است، اما شرکتهایی با تجربه صادرات بالا همچنان در این منطقه وجود دارند و دسترسی به اطلاعات و بازارهای خارجی بیشتر فراهم است. ضمن اینکه ما در منطقه آزاد عمان دفتری داریم که زمینه ارتباطاتی با عمان را ایجاد کرده است. در حال حاضر نیز یکی از شرکتهای مرکز نوآوری کیش در پارک علم و فناوری قطر در دوحه حول بحث صنایع دریایی دارای دفتر است؛ لذا مرکز نوآوری ارتباطاتی با قطر، امارات و به ویژه عمان دارد که میتواند مزایایی برای صادرات شرکتها به همراه داشته باشد.
در زمینه جذب سرمایهگذار نیز، پیشتر در کیش بانکهای خارجی وجود داشته اما در حال حاضر به دلیل تحریم فعالیت چندانی ندارند، هرچند هنوز وجود دارند.
با توجه به اینکه مدیرعامل موسسه علوم و فنون کیش نیز هستید، در مورد فعالیتهای این مرکز برایمان بگویید.
فعالیتهای موسسه علوم و فنون کیش با بیش از 32 سال تجربه متمرکز بر آموزش زبان شامل زبان انگلیسی و سایر زبانهای غیر انگلیسی است. البته اخیراً دورههای آموزشی حول مباحث اصول مذاکره، فنون تجاریسازی و غیره در سایت مکتبخونه منتشر کردهایم. این موسسه مأموریتهای پژوهشی سازمان منطقه آزاد را نیز بر عهده دارد. در حال حاضر با توجه به شرایط کرونا، اساس مؤسسات را بر آموزش آنلاین گذاشتهایم، اما فعالیتهای حضوری همچنان انجام میگیرد.
از علاقهمندان دعوت میکنم تا از طریق وبسایت و اینستاگرام دورههای این موسسه را رصد کنند. همچنین افرادی که شرایط تدریس را دارند با این موسسه ارتباط بگیرند؛ چرا که دورههای بسیار زیادی را به صورت آنلاین در زمینه زبانهای انگلیسی و غیر انگلیسی ارائه میدهیم؛ هرچند بعد از کرونا تمرکز ما به تدریس به شیوه غیرحضوری است، اما بسیاری از شعب ما به صورت حضوری فعال هستند.
در پایان، چه نکتهای را لازم میدانید که مورد اشاره قرار دهید؟
قصد دارم به نکتهای اشاره کنم و البته میخواهم جنبه نصیحت هم پیدا نکند. بنده سالها در پارک علم و فناوری با سمت معاونت مشغول بودم و در حال حاضر نیز در کیش در حوزه کسبوکارهای مبتنی بر تجاریسازی ایدههای فناورانه فعالیت دارم. بنابراین، تجربه نشان میدهد که یکی از مهمترین نکاتی که باید در طراحی و راهاندازی کسبوکار رعایت شود، این است که ایده از نیازهای واقعی بازار نشأت بگیرد و سپس به استارتاپ و تجاریسازی فناوری تبدیل شود؛ چرا که بنده با دانشجویان و علاقهمندان بسیاری مواجه میشوم که به دلیل عدم شناخت نیاز بازار، ایدهای نامناسب انتخاب کردهاند و به همین دلیل با عدم استقبال از سوی تقاضا مواجه میشوند. در مقابل، چه بسا کسانی که از بدنه صنعت برخاستهاند و کارهای فناورانه خود را پیش بردهاند و به موفقیتهای زیادی نیز رسیدهاند. بنابراین، بهتر است در این مسیر از همتیمیهای متخصص و یا کسانی که تجربه زیادی در بازار دارند و شناخت خوبی از آن دارند، کمک بگیرند تا زحمات آنها به دلیل عدم تطابق با نیاز بازار بینتیجه نماند.
