مریم میرزاخانی؛ زنی که مرزهای ریاضیات را گشود

زندگی و دستاوردهای مریم میرزاخانی؛ نابغه‌ای فراتر از زمان

مریم میرزاخانی، نابغه‌ی ریاضیات ایران و جهان، پروفسور دانشگاه‌های پرینستون و استنفورد بود که در سال ۲۰۱۴ موفق به دریافت مدال فیلدز، معتبرترین جایزه در دنیای ریاضیات، شد. او نخستین زن و اولین ایرانی بود که به این افتخار بزرگ دست پیدا کرد. این متن به مناسبت زادروز او (۲۲ اردیبهشت) و روز جهانی زن در ریاضیات بازنشر شده است.

کودکی یک نابغه

مریم میرزاخانی در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ در تهران به دنیا آمد. در کودکی، به جای اینکه آرزوی ریاضی‌دان شدن داشته باشد، با علاقه هر کتابی را که به دستش می‌رسید، می‌خواند. او عادت داشت برای خودش داستان‌هایی از یک دختر موفق بنویسد؛ دختری که به نقاط مختلف جهان سفر می‌کرد و مأموریت‌های شگفت‌انگیز انجام می‌داد. این روحیه بلندپروازانه تا بزرگسالی نیز در او باقی ماند، با این تفاوت که قهرمان داستان‌های ذهنی‌اش، در دنیای پیچیده ریاضیات سفر می‌کرد.

دوستی او با رؤیا بهشتی در دوران راهنمایی، نقطه عطفی در زندگی‌اش بود. آن‌ها با هم تمام کتاب‌فروشی‌ها را می‌گشتند و حتی به صورت تصادفی کتاب می‌خریدند. به گفته رؤیا بهشتی، نبوغ مریم از همان سال دوم راهنمایی مشخص بود.

دبیرستان و المپیاد: راهی که برای دختران باز شد

در دبیرستان، مریم و رؤیا با اصرار از مدیر مدرسه خواستند کلاس‌های حل مسئله ریاضی، مشابه آنچه برای پسران تیزهوش برگزار می‌شد، برای آن‌ها هم تشکیل دهد. به گفته مریم میرزاخانی، مدیر مدرسه با ذهنیت باز و مثبت خود، راه را برای آن‌ها باز کرد. همین پشتکار باعث شد مریم میرزاخانی به عنوان اولین دختر ایرانی، در دو سال متوالی مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی را کسب کند و در سال دوم، حتی نمره کامل را به دست آورد.

خانواده مریم نیز از حامیان اصلی او بودند. آن‌ها به جای فشار درسی، به رشد فکری و رضایت فرزندانشان اهمیت می‌دادند. به همین دلیل، زمانی که مریم و رؤیا تصمیم گرفتند برخلاف سایر برندگان المپیاد، به جای مهندسی، رشته ریاضی محض را انتخاب کنند، خانواده با آغوش باز از تصمیمشان حمایت کردند.

سفر به آمریکا و دنیای هندسه هذلولی

پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه شریف، مریم برای ادامه تحصیل به دانشگاه هاروارد رفت. کورتیس مک‌مالن، استاد راهنمای او که خود برنده مدال فیلدز بود، از تخیل جسورانه مریم تعریف می‌کرد. مریم در هاروارد به هندسه سطوح هذلولی علاقه‌مند شد؛ اشکال پیچیده‌ای که شبیه به دونات‌های چند سوراخه هستند. او برای حل مسائل پیچیده این حوزه، روش‌های جدیدی را ابداع کرد و در پایان‌نامه دکترای خود، به یکی از مهم‌ترین سؤالات آن زمان پاسخ داد.

این پایان‌نامه آن‌قدر برجسته بود که منجر به انتشار سه مقاله در معتبرترین مجلات ریاضی جهان شد. به گفته بنسون فارب، استاد دانشگاه شیکاگو، بسیاری از ریاضیدانان هرگز به چنین سطحی از موفقیت نمی‌رسند.

تدریس در دانشگاه‌های برتر و کسب بزرگ‌ترین افتخار

پس از هاروارد، مریم میرزاخانی به عنوان استاد ریاضی در دانشگاه پرینستون و سپس در ۳۱ سالگی به عنوان استاد تمام در دانشگاه استنفورد مشغول به کار شد. او در این دوران با یان وندارک ازدواج کرد و صاحب دختری به نام آناهیتا شدند.

میرزاخانی تحقیقات خود را بر روی محاسبه حجم فرم‌های هندسی هذلولی ادامه داد و به راهکارهای نوآورانه‌ای دست یافت که سال‌ها ذهن ریاضیدانان را درگیر کرده بود. او معتقد بود که می‌توان با ترسیم اشکال و نمودارها روی کاغذ، حتی پیچیده‌ترین مسائل را حل کرد. به گفته همسرش، مریم عادت داشت کاغذهای بزرگی را روی زمین پهن کند و ساعت‌ها به ترسیم و نوشتن مشغول شود.

در سال ۲۰۱۴، به پاس تلاش‌های بی‌نظیرش، مدال فیلدز به او اهدا شد. او اولین زنی در تاریخ بود که این جایزه را دریافت می‌کرد.

درگذشت غم‌انگیز و میراث ماندگار

در تیرماه ۱۳۹۶، مریم میرزاخانی پس از یک دوره مبارزه با سرطان سینه، در ۴۰ سالگی درگذشت. خبر فوت او به سرعت در رسانه‌های بین‌المللی منتشر شد. اتحادیه بین‌المللی انجمن‌های ریاضی، ۱۲ می (۲۲ اردیبهشت)، زادروز او را به عنوان روز جهانی زن در ریاضیات نامگذاری کرد.

مریم میرزاخانی همیشه به اهمیت ریاضیات تاکید داشت و می‌گفت: «برای دیدن زیبایی ریاضیات، به انرژی و تلاش نیاز دارید.» او الهام‌بخش هزاران زن و مرد در سراسر جهان بود تا به دنیای شگفت‌انگیز ریاضیات علاقه‌مند شوند.