هنوز مشکل نظارت پابرجاست؛ قوانین که کاملاند
HSE یا ایمنی، بهداشت و محیط زیست، یکی از بنیادیترین حقوق هر کارگر است. اما آیا این اصول حیاتی در محیطهای کار ایران رعایت میشوند؟ با وجود قوانین محکم، آمار تکاندهنده حوادث شغلی نشان میدهد که در بسیاری از موارد، جان کارگران فدای بیتوجهی و سهلانگاری میشود. در این مقاله به بررسی ابعاد مختلف این چالش، از دلایل اصلی وقوع حوادث تا راهکارهای عملی برای جلوگیری از آنها خواهیم پرداخت.
HSE چیست و چرا برای همه اهمیت دارد
HSE مخفف Health (سلامت)، Safety (ایمنی) و Environment (محیط زیست) است. این سه بخش به هم پیوستهاند و هدف مشترک آنها حفاظت از نیروی کار و محیط زیست است.
سلامت (Health): به پیشگیری از بیماریهای شغلی و بهبود شرایط بهداشتی محیط کار مربوط میشود.
ایمنی (Safety): بر کاهش خطرات و جلوگیری از وقوع حوادث تمرکز دارد.
محیط زیست (Environment): به جلوگیری از آلودگی محیطی و حفاظت از منابع طبیعی میپردازد.
سازمان بینالمللی کار (ILO) تأکید میکند که رعایت این اصول نه تنها یک وظیفه اخلاقی، بلکه یک الزام اقتصادی و حقوقی است. بیتوجهی به آن میتواند عواقب جبرانناپذیری مانند مرگ، از کارافتادگی، هزینههای مالی سنگین و از بین رفتن اعتبار یک کسبوکار را به دنبال داشته باشد.
آمارهای تکاندهنده جهانی
سالانه نزدیک به ۳ میلیون نفر به دلیل عوامل شغلی جان خود را از دست میدهند.
بیش از ۳۹۵ میلیون نفر در سال دچار آسیبهای شغلی غیرکشنده میشوند.
با اتخاذ تدابیر ایمنی میتوان سالانه ۳۶۱ میلیارد دلار در جهان صرفهجویی کرد.
این آمارها نشان میدهد که ایمنی و بهداشت محیط کار یک مسئله حیاتی جهانی است.
مسئولیت کارفرما در برابر جان کارگران: وظیفه یا شعار
از دیدگاه حقوقی، کارفرما مسئول اصلی تضمین سلامت و ایمنی کارگران است. شهرام غریب، متخصص ایمنی در صنایع راهبردی، در گفتگو با کمپین ما تأکید میکند که در ایران، قوانین کار به صراحت کارفرما را موظف به اجرای دستورالعملهای ایمنی کردهاند. این وظایف شامل موارد زیر است:
ارائه آموزشهای لازم و کاربردی پیش از شروع کار.
تهیه رایگان تجهیزات حفاظت فردی (PPE) مانند کلاه، ماسک و کفش ایمنی.
شناسایی و کنترل خطرات محیط کار.
نظارت مستمر بر عملکرد صحیح ماشینآلات.
گزارشدهی دقیق حوادث به مراجع ذیصلاح.
با وجود این قوانین، بیتوجهی به HSE از سوی کارفرمایان همچنان یکی از دلایل اصلی حوادث شغلی در ایران است. آمارها نشان میدهد که نزدیک به ۸۰ درصد حوادث به دلیل قصور کارفرما در رعایت موارد ایمنی رخ میدهد. سقوط از ارتفاع به دلیل نبود کمربند ایمنی، انفجار به دلیل نگهداری نامناسب مواد شیمیایی، و مسمومیتها به دلیل فقدان تهویه مناسب، تنها بخشی از این قصورها هستند.
چرا قوانین قدرتمند، در عمل ضعیف عمل میکنند
به گفته شهرام غریب، مشکل اصلی در ایران، ضعف در نظارت و اجرای قوانین است. هرچند که قوانین کار ایران بسیار جامع و کامل هستند، اما در عمل قدرت بازدارندگی لازم را ندارند. دلایل این موضوع عبارتند از:
آموزشهای صوری و غیرکاربردی: آموزشهای ایمنی اغلب فقط برای رفع تکلیف برگزار میشوند و سرپرستان و مدیران به درستی در آنها مشارکت ندارند.
اولویت تولید بر ایمنی: بسیاری از مدیران، ایمنی را یک هزینه اضافی میدانند و فشار زمانی برای پیشبرد پروژه را مهمتر از حفظ جان کارگران میشمارند.
ضعف نظارت دولتی: تعداد کم بازرسان، طولانی بودن روند رسیدگی قضایی و ناچیز بودن جریمهها، باعث شده که کارفرما ترجیح دهد جریمه را بپردازد تا هزینه پیشگیری را بپذیرد.
پیشنهادهایی برای نجات جان کارگران
برای ایجاد تغییر واقعی، باید ضمانت اجرایی قوانین را تقویت کرد. متخصصان پیشنهاد میدهند که:
جریمههای نقدی به صورت چشمگیری افزایش یابند و با نرخ تورم متناسب شوند.
مجازاتهای تکمیلی مانند تعلیق یا تعطیلی کارگاهها در صورت تکرار تخلف اعمال شوند.
مسئولیت کیفری برای مدیران و مقصران مستقیم حوادث در نظر گرفته شود.
بازرسیها تخصصی و هوشمندتر شده و به صورت نامنظم و بدون اطلاع قبلی انجام شوند.
فرهنگسازی جدیتری صورت گیرد؛ به عنوان مثال، با انتشار لیست کارگاههای متخلف و تشویق شرکتهای ایمن.
در نهایت، هدف تنها سختتر کردن مجازاتها نیست، بلکه ایجاد یک فرهنگ سازمانی است که در آن، حفظ جان و سلامت نیروی انسانی، به عنوان ارزشمندترین سرمایه، در اولویت قرار گیرد. این تنها راه برای پایان دادن به چرخه غمانگیز حوادث شغلی در کشور است.
